სიტყვა ლოცვის შესახებ იესოსი ²⁰⁰

დაწყებისას საუბრისა ლოცვის შესახებ იესოსი, მოვიხმობ შეწევნისათვის ჭკუანაკლულობისა ჩემისა ყოვლადკეთილ და ყოვლისშემძლე იესოს. დაწყბისას საუბრისა ლოცვის შესახებ იესოსი, ვიხსენებ გამონათქვამს უფლის შესახებ მართალი სვიმეონისას: „ესე დგას დაცემად და აღდგინებად მრავალთა ისრაჱლსა შორის და სასწაულად სიტყჳს-საგებელად. ( ლკ. 2:34 ). როგორც უფალი იყო და არის ჭეშმარიტი სასწაული, სასწაული სიტყჳს-საგებელი, საგანი უთანხმოებისა და კამათისა შორის შემცნობთა და ვერშემცნობთა მისი: ისე ლოცვაც ყოვლადწმინდა სახელით მისით, რომელიც არის, სრული გაგებით, სასწაული დიდი და საოცარი, გახდა, რამოდენიმე დროის შემდეგ, საგანი უთანხმოებისა და კამათისა შორის დაკავებულთა ასეთი ლოცვით და არ დაკავებულთა მისით. სამართლიანად შენიშნავს რომელიღაც მამა, რომ უკუაგდებენ ამ ხერხს ლოცვისას მხოლოდ ისინი, რომლებმაც არ იციან იგი, უკუაგდებენ წინასწარშექმნილი აზრის გამო და ცრუ წარმოდგენების გამო, შედგენილებისა მასზე ²⁰¹ . არ მიქცევით ყურადღებისა შეძახილების მიმართ წინასწარშექმნილი აზრებისადმი და უცოდინრობებისა, იმედად წყალობისა და დახმარებისა ღვთისა, ჩვენ ვთავაზობთ საყვარელ მამებსა და ძმებს ჩვენს ღატაკ სიტყვას ლოცვის შესახებ იესოსი საფუძველზე საღვთო წერილისა, საფუძველზე საეკლესიო გარდამოცემისა, საფუძველზე მამათა წერილებისა, რომლებშიც გადმოცემულია სწავლება ამ ყოვლადწმინდა და ყოვლადძლიერ ლოცვაზე. „ყტყუ იქმნენე ბაგენი მზაკუარნი, რომელნი იტყჳან მართლისა მის ზედა“ და შესანიშნავ სახელზე მისსა „უსჯულოებასა, ამპარტავანებითა“ თავიანთით, თავიანთი ღრმა უცოდინრობით და შეერთებულით მასთან „შეურაცხებით“ სასწაულისა ღვთისა. განხილვით დიდებულებისა სახელისა იესოსი და მხსნელი ძალისა ლოცვისა მისით, ჩვენ წამოვიძახებთ სულიერ სიხარულში და გაკვირვებაში: „ვითარ მრავალ არს წყალობაჲ სიტკბოებისა შენისა, უფალო, რომელ დაუმარხე მოშიშთა შენთა, ჰყავ შენ იგი მოსავთა შენთათჳს წინაშე ძეთა კაცთასა“ ( ფს. 30:19-20 ). „ესენი ეტლებითა და ესენი ჰუნებითა,“ – ხორციელ და ამაო მსჯელობაზე თავიანთზე: „ხოლო ჩუენ “, უბრალოებითა და რწმენით ჩვილთა, „სახელითა უფლისა ღმრთისა ჩუენისაჲთა ვხადოდით“ ( ფს. 19:8 ).

ლოცვა იესოსი წარმოითქმება ასე: « უფალო იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი ». თავდაპირველად წარმოითქმებოდა იგი გარეშე დამატებისა სიტყვისა ცოდვილი ; ეს სიტყვა დართულია სხვა სიტყვებს ლოცვისას შემდეგში. ეს სიტყვა, მომცველი თავის თავში შეგნებისა და აღსარებისა დაცემისა, შენიშნავს ღირსი ნილოს სორელი , ჩვენთვის შესაფერისია, კეთილსასიამოვნოა ღვთისათვის, მცნების მომცემისათვის აღვმართოთ ლოცვები მისდამი შეგნებისაგან და აღსარებისაგან საკუთარი ცოდვილობისა ²⁰² . ახალდამწყებთათვის, შეწყნარებისათვის მათი უძლურებისა, მამები უშვებენ გაყოფას ლოცვისას ორ ნაწილად, ზოგჯერ თქმას: „უფალო იესო ქრისტე შემიწყალე მე ცოდვილი“ , ხოლო ზოგჯერ „ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი“ . თუმც ეს – მხოლოდ დაშვებაა და შემწყნარებლობა, ხოლო სრულადაც არა ბრძანება და არა დადგენილება, მსაჭიროები აუცილებელი აღსრულებისა. გაცილებით უმჯობესია აღსრულება მუდმივად ერთსახოვანი, მთელი ლოცვისა, არ დაკავებით და არ გართობით გონებისა მონაცვლეობით და ზრუნვით ცვალებადობაზე. იმანაც, ვინც მიიჩნევს აუცილებლობას უძლურებისათვის თავისისა ცვალებადობაში, არ უნდა დაუშვას იგი ხშირად. მაგალითად: საჭიროა ერთი ნახევარით ლოცვისათი ლოცვა სადილამდე, მეორეთი შემდგომად სადილისა. აკრძალვით ხშირად ცვლილებისა, ღირსი გრიგოლ სინელი ამბობს: „არ იდგამს ფესვს ის ხეები, რომლებიც გადაირგვება ხშირად“ ²⁰³ .

ლოცვა ლოცვით იესოსით არის დადგენილება საღვთო. დადგენილია იგი არა მეშვეობით წინასწარმეტყველისა, არა მეშვეობით მოციქულისა, არა მეშვეობით ანგელოზისა – დადგენილია თავად ძის მიერ ღვთისა და ღვთისგან. შემდგომად საიდუმლო სერობისა, შორის სხვა ამაღლებული, საბოლოო მცნებებისა და ანდერძებისა, უფალმა იესო ქრისტემ დაადგინა ლოცვა მისი სახელით, მოგვცა ეს სახე ლოცვისა, როგორც ახალი, უჩვეულო ნიჭი, ნიჭი ღირებულებისა უსაზღვროსი. მოციქულებმა უკვე იცოდნენ ნაწილობრივ ძალა სახელისა იესოსი: ისინი კურნავდნენ მისით განუკურნებელ სნეულებებს, მოჰყავდათ მორჩილებაში თავიანთში ეშმაკები, ამარცხებდნენ, კრავდნენ, აძევებდნენ მათ. ამ უძლევამოსილეს, საოცარ სახელს უფალი ბრძანებს გამოვიყენოთ ლოცვაებში, დაპირებით მისგან განსაკუთრებულ ქმედითობას ლოცვისათვის. „ და რაჲცა ითხოვოთ, – უთხრა მან წმინდა მოციქულებს, – სახელითა ჩემითა, იგი ვყო, რაჲთა იდიდოს მამაჲ ძისა თანა. და უკუეთუ რაოდენი ითხოვოთ სახელითა ჩემითა, მე ვყო“ ( ინ. 14:13-14 ). „ამენ, ამენ გეტყჳ თქუენ, რამეთუ რაოდენიცა-რაჲ სთხოოთ მამასა სახელითა ჩემითა, მოგცეს თქუენ. აქამომდე არარაჲ გითხოვიეს სახელითა ჩემითა. ითხოვდით და მოიღოთ, რაჲთა სიხარული თქუენი სავსებით იყოს“ ( ინ. 16:23-24 ). ო, როგორი საჩუქარია, იგი – არის გირაო დაუსრულებელი, უსაზღვრო სიკეთეთა! იგი გამოვიდა ბაგეებიდან შეუზღუდავი ღვთისა, შემოსილისაგან შეზღუდულ ადამიანობაში, წოდებულად სახელით ადამიანურით – მხსნელი ²⁰⁴ . სახელი, გარეგნობით თავისით შეზღუდული, მაგრამ გამომხატველი თავისი თავით საგნისა შეუზღუდავისა, ღვთისა, მსესხებელი მისგან შეუზღუდავი, საღვთო ღირსებისა, საღვთო თვისებებისა და ძალისა. მომცემო ფასდაუდებელისა, უხრწნელისა ნიჭისა! როგორ ჩვენ, უმნიშვნელოებმა, ხრწნადებმა, ცოდვილებმა მივიღოთ ნიჭი? ვერშემძლებელნია ამისთვის არც ხელები ჩვენნი, არც გონება, არც გული. შენ გვასწავლე ჩვენ შეცნობა, შეძლებისდაგვარად ჩვენისა, სიდიადისაც ნიჭისა, და მნიშვნელობისაც მისი, და ხერხისა მიღებისა, და ხერხისა გამოყენებისა, რათა არ მივეახლოთ ჩვენ ნიჭს შემცოდეთ, რათა არ დავექვემდებაროთ სასჯელს უგუნურებისათვის და კადნიერებისა, რათა, სწორი შემეცნებისათვის და გამოყენებისათვის ნიჭისა, მივიღოთ შენგან სხვა ნიჭები, შენგან აღთქმულნი, შენთვის ერთადერთისთვის ცნობილი.

სახარებიდან, საქმეთაგან მოციქულთა და ეპისტოლეებიდან მოციქულთა ჩვენ ვხედავთ შეუზღუდავ რწმენას სახელისას უფლისა იესოსი და შეუზღუდავ მოწიწებას ამ სახელისადმი წმინდა მოციქულთა. სახელით უფლისა იესოსი ისინი აღასრულებდნენ უგასაოცრეს ნიშნებს. არაა შემთხვევა, რომლისგანაც შესაძლებელი იქნებოდა შეგვესწავლა, როგორნაირად ისინი ლოცულობდნენ სახელით უფლისათი, მაგრამ ისინი ლოცულობდნენ მისით აუცილებლად. როგორ შეეძლოთ მათ არ ელოცათ მისით, როდესაც ეს ლოცვა იყო გადაცემული და მცნებად მიცემული თავად უფლის მიერ, როდესაც მცნება გამყარებულია ორჯერადი გამეორებით და დადასტურებით მისით? თუკი დუმს ამაზე წერილი, მაშინ დუმს ერთადერთი იმიტომ, რომ ეს ლოცვა იყო საერთო გამოყენებაში, არ საჭიროებდა განსაკუთრებულ შეტანას წერილში ცნობილობის გამო თავისი და საყოველთაოდ გამოყენების გამო საყოველთაოდ გამოყენებადომა და საყოველთაოდ ცნობილობა ლოცვისა იესოსი აშკარაა მთელი სიცხადით დადგენილებიდან ეკლესიისა, რომლის მიხედვითაც ევალებათ უწიგნურებს ჩაანაცვლონ თავიანთთვის ყველა ლოცვისმეტყველებები ლოცვით იესოსით ²⁰⁵ . სიძველე ამ დადგენილებისა უეჭველია. შემდეგში იგი შეივსო საზომისამებრ გაჩენისა ახალი ლოცვისმეტყველებისა ეკლესიაში. წმინდა ბასილი დიდმა გადმოსცა ლოცვითი კანონი წერილობით თავისი სამწყსოსთვის, ამიტომაც ზოგიერთნი მიაწერენ მას თავად დადგენილებას კანონისას. იგი – სულაც არაა გამოგონებული და არაა დაარსებული დიდი განმანათლებლის მიერ; განმანათლებელმა მხოლოდ შეცვალა ბაგისმიერი გადმოცემა წერილობითით, ზუსტად ასევე როგორც დაწერა განჩინება ლიტურგიისა, განჩინება, რომელიც არსებობდა კესარიაში დროიდან მოციქულთა, არ იყო გადმოცემული წერილობით, ხოლო გადაიცემოდა მემკვიდრეობით ბაგისმიერად, რათა დიდი მღვდელმსახურება დაცულიყო მკრეხელობისაგან წარმართებისა. კანონი მონაზვნური მდგომარეობს უმეტესად ლოვაში იესოსაში. როგორი სახითაც დაერიგება ეს კანონი საერთოდ ყველა მონაზონს მართლმადიდებელი ეკლესიისა ²⁰⁶ : ისეთი სახით დაერიგა მიგი ანგელოზის მიერ ღირს პახუმი დიდს მისი საერთო საცხოვრებლის მონაზვნებისათვის. ღირსი ცხოვრობდა მე-4 საუკუნეში; კანონში ნათქვამია ლოცვის შესახებ იესოსი ზუსტად ისე, როგორც ლოცვაზე საუფლოზე, ორმოცდამეათე ფსალმუნზე და სიმბოლოზე რწმენისა – როგორც საყოველთაოდ ცნობილებზე და საყოველთაოდ მიღებულებზე. ღირსი ანტონი დიდი , მამა მე-3 და მე-4 საუკუნეებისა, უანდერძებს მოწაფეებს თავისას უსაგულდაგულოეს ვარჯიშს ლოცვით იესოსით, ამბობს რა მასზე, როგორც საგანზე, არ მსაჭიროებზე როგორიღაც ახსნისა. ახსნა ამ ლოცვისა დაიწყო გამოჩენა შემდეგში, საზომის მიხედვით გაღატაკებისა ცოცხალი ცოდნისა მასზე. დაწვრილებითი სწავლება ლოცვაზე იესოსაზე გადმოცემულია მამების მიერ მე 14 და მე-15 საუკუნეებისა, როდესაც ვარჯიშმა მასში დაიწყო თითქმის დავიწყება თვით შორის მონაზონთა. მოღწეულში ჩვენამდე ისტორიულ ძეგლებში პირველი დროისა ქრისტიანობისა არაა საუბარი ლოცვაზე სახელით უფლისა ცალკე, არამედ მხოლოდ ნახსენებია მის შესახებ გადმოცემისას სხვა გარემოებათა. ცხოვრების აღწერაში წმინდისა ეტნატე ღმერთშემოსილისა , ეპისკოპოსისა ანტიოქიისა, დაგვირგვინებულისა რომში მოწამეობრივი აღსასრულით იმპერატორი ტრაიანეს დროს, მოთხრობილია შემდეგი: „როდესაც იგი მიჰყავდათ შესაჭმელად მხეცებისა და მას განუწყვეტლივ ჰქონდა ბაგეებში სახელი იესო ქრისტესი, მაშინ შეეკითხნენ მას უღმერთონი: რისთვის იგი განუწყვეტლივ იხსენებს მის სახელს? წმინდამ უპასუხა, რომ იგი, აქვს რა გულში თავისაში სახელი იესო ქრისტესი დაწერილი, ბაგეებით აღიარებს მას, ვისაც გულში ყოველთვის ატარებს. შემდგომად ამისა, როდესაც წმინდა შეჭამეს მხეცებმა, დარჩენილ მის ძვლებთან, ნება სურვილით ღვთისა, შენარჩუნდა მთელი გული. უღმერთოებმა, მპოვნელებმა მისი და გაიხსენეს რა სიტყვები წმინდა ეგნატესი, გაჭრეს ეს გული ორ ნაწილად, სურდათ რა გაეგოთ, სამართლიანი იყო კი ნათქვამი წმინდანის მიერ. მათ იპოვეს შიგნით, ორივე ნაწილზე გაჭრილი გულისა, წარწერა ოქროს ასოებით: იესო ქრისტე. ასეთნაირად მღვდელმოწამე ეგნატე იყო სახელით და საქმით ღმერთშემოსილი, ყოველთვის ატარებდა რა გულში თავისაში ქრისტე ღმერთს, დაწერილს ღვთის მოაზროვნეობით გონებისა, თითქოს როგორც ლერწმის კალმით“. ღმერთშემოსილი იყო მოწაფე წმინდა მოციქულისა მახარებლისა იოანე ღვთისმეტყველისა და ეღირსა ბავშვობაში თავისაში დაენახა თავად უფალი იესო ქრისტე. ეს ის ნეტარი ყრმაა, რომლის შესახებაც ნათქვამია სახარებაში, რომ უფალმა დააყენა იგი შორის მოციქულთა, მოდავეთა პირველობის შესახებ, ჩაიხუტა და თქვა: „ამენ გეტყჳ თქუენ: უკუეთუ არა მოიქცეთ და იქმნნეთ, ვითარცა ყრმანი, ვერ შეხჳდეთ სასუფეველსა ცათასა. რამეთუ რომელმან დაიმდაბლოს თავი თჳსი, ვითარცა ყრმაჲ ესე, იგი უფროჲს იყოს სასუფეველსა ცათასა“ ( მთ. 18:3-4 ; მკ. 9:36-37 ) ²⁰⁷ . რა თქმა უნდა, წმინდა ეგნატე დანასწავლი იყო ლოცვას იესოსას წმინდა მახარებლის მიერ და დაკავებული იყო მისით ამ აყვავებულ დროებში ქრისტიანობისა მსგავსად ყველა სხვა ქრისტიანებისა. მაშინ ლოცვას იესოსას ასწავლიდნენ ყველა ქრისტიანს, ჯერ ერთი, დიდი მნიშვნელობის გამო ამ ლოცვისა, შემდეგ, იშვიათობის გამო და სიძვირისა ხელნაწერი საღვთო წიგნებისა, იშვიათობის გამო წიგნიერებისა (უმეტესი ნაწილი მოციქულთა იყო უწიგნური), მოსახერხებლობის გამო, დამაკმაყოფილებლობის გამო, უგანსაკუთრებულესი მოქმედების გამო და ძალისა იესოს ლოცვისა. „სახელი ძისა ღვთისა, – უთხრა ანგელოზმა წმინდა გერმის, უშუალო მოწაფეს მოციქულებისას, – დიდია და განუზომელი: იგი იკავებს მთელ სამყაროს.“. გაგონებისას ამ სწავლებისა, გერმიმ ჰკითხა ანგელოზს: „თუკი მთელი ქმნილება კავდება ძის მიერ ღვთისა, მაშინ ინარჩუნებს კი იგი იმათ, რომლებიც მოწოდებული არიან მის მიერ, ატარებენ სახელს მისსას და დადიან მცნებების მიხედვით მისი?“ ანგელოზმა უპასუხა: იგი ინარჩუნებს მათ, რომლებიც მთელი გულით ატარებენ სახელს მისსას. იგი თავად წარმოადგენს მათთვის საფუძველს, და სიყვარულით იკავებს მათ, იმიტომ რომ მათ არ რცხვენიათ ატარონ სახელი მისი“ ²⁰⁸ . ეკლესიის ისტორიაში ვკითხულობთ შემდეგ მონათხრობს: „მეომარი, სახელად ნეოკორა, წარმოშობით კართაგენელი, იმყოფებოდა რომაულ რაზმში, დამცველში იერუსალიმისა, იმ დროს, როდესაც უფალმა ჩვენმა იესო ქრისტემ, დაითმინა ნებაყოფლობითი ვნებები და სიკვდილი გამოსასყიდად მოდგმისა ადამიანურისა. ხედვისას სასწაულთა, აღსრულებულებისა სიკვდილისას და აღდგომისას უფლისა, ნეოკორამ ირწმუნა უფალში და მოინათლა მოციქულების მიერ. დასასრულს ვადისა მსახურებისა, ნეოკორა დაბრუნდა კართაგენში, და საგანძური რწმენისა შეატყობინა მთელ ოჯახს თავისს. რიცხვში მიმღებთა ქრისტიანობისა იმყოფებოდა კალისტრატე, შვილიშვილი ნეოკორასი. კალისტრატემ მიმღწევმა სათანადო ასაკს, შევიდა ლაშქარში. რაზმი მეომართა, რომელშიც იგი იყო მოთავსებული, შედგებოდა კერპთაყვანისმცემლებისაგან. ისინი თვალყურს ადევნებდნენ კალისტრატს, შეამჩნიეს რა, რომ იგი არ თაყვანს სცემდა კერპებს, ხოლო ღამღამობით, განმარტოვებაში აღასრულებს ხანგრძლივ ლოცვებს. ერთხელ ისინი ყურს უგდებდნენ მას ლოცვისას მისსას და, მოისმინეს რა, რომ იგი განუწყვეტლივ იმეორებს სახელს უფლისას იესო ქრისტესას, მოახსენეს ამის შესახებ მხედართმთავარს. წმინდა კალისტრატემ, აღმსარებელმა იესოსი განმარტოვებით და სიბნელეში ღამისა, აღიარა იგი კიდეც სინათლეზე დღისა, სახალხოდ – აღსარება აღბეჭდა სისხლით“ ²⁰⁹ . მწერალი V საუკუნისა, ღირსი ისიქი იერუსალიმელი , უკვე ჩივის, რომ ვარჯიში ამ ლოცვაში ძალიან დაკნინდა შორის მონაზვნებისა ²¹⁰ . ეს გაღარიბება განმავლობაში დროისა მეტად და მეტად ძლიერდებოდა: რატომაც წმინდა მამები წერილებით თავიანთით ცდილობდნენ წაშველებოდნენ მას. უკანასკნელი მწერალი ამ ლოცვაზე იყო ნეტარი ბერი მღვდელმონაზონი სერაფიმე საროველი . არა თავად ბერმა დაწერა მოძღვრებები, შემკულნი მისი სახელით; ისინი იყო დაწერილი სიტყვებიდან მისი ერთერთი დამოძღვრილთაგანის მიერ მის მიერ მონაზონთაგანისა; ისინი აღნიშნულია მადლისმიერი ცხებულებით ²¹¹ . ახლა ვარჯიში ლოცვით იესოსით თითქმის მიტოვებულია მემონაზვნეების მიერ. ღირს ისიქის მოჰყავს მიზეზად მიტოვებისა დაუდევრობა: საჭიროა აღიარება, რომ ბრალდება სამართლიანია.

მადლისმიერი ძალა ლოცვისა იესოსი მდგომარეობს თავად საღვთო სახელში ღმერთკაცისა, უფლისა ჩვენისა, იესო ქრისტესი. თუმც მრავალრიცხოვანი მოწმობები საღვთო წერილისა გვაუწყებს ჩვენ დიდებულებას სახელისას ღვთისას; მაგრამ უგანსაკუთრებულესი განსაზღვრულობით განმარტა მნიშვნელობა ამ სახელისა წმინდა მოციქულმა პეტრემ წინაშე სინედრიონისა იუდეველთა, როდესაც სინედრიონი ჰკითხავდა მოციქულს „რომლითა ძალითა, ანუ რომლითა სახელითა“ ნაბოძებია მათ მიერ კურნება კოჭლისათვის შობიდან? „პეტრე, აღივსო სულითა წმიდითა და ჰრქუა მათ: მთავარნო ერისანო და მოხუცებულნო ისრაჱლისანო, უკუეთუ ჩვენ დღეს განვიკითხვიდეთ ქველის-საქმესა ზედა კაცისა უძლურისასა, რომლითა ესე ცხონდა, ცხად იყავნ თქუენ ყოველთა და ყოვლისა ერისა ისრაჱლისა, ვითარმედ სახელითა იესუ ქრისტე ნაზარეველისაჲთა, რომელი თქუენ ჯუარს-აცუთ, რომელი-იგი ღმერთმან აღადგინა მკუდრეთით, ამის მიერ დგას ესე წინაშე თქუენსა ცოცხალი. ესე არს ლოდი იგი, რომელი შეურაცხ იქმნა თქუენ მიერ მაშენებელთა, რომელი იქმნა თავ საკიდურთა, და არავინაჲ არს სხჳთ ცხორებაჲ და არცაღა არს სახელი სხუაჲ ცისა ქუეშე მოცემული კაცთა, რომლითამცა ჯერ-იყო ცხორებაჲ ჩუენდა.“ ( საქ. 4:7-12 ). ეს მოწმობა – მოწმობაა წმინდისა სულისა: ბაგეები ენა, ხმა მოციქულისა იყვნენ მხოლოდ იარაღნი სულისა. და სხვა ორგანოც წმინდისა სულისა, მოციქული წარმართთა, გამოსცემს მსგავს წარმოთქმას. „ყოველმან“, – ამბობს იგი, – „რომელმან ხადოს სახელსა უფლისასა, ცხონდეს“ ( რომ. 10:13 ). „ქრისტე იესომ დაიმდაბლა თავი თჳსი და იქმნა იგი მორჩილ ვიდრე სიკუდიდმდე და სიკუდილითა მით ჯუარისაჲთა. ამისთჳსცა იგი ღმერთმან უმეტესად აღამაღლა და მიანიჭა მას სახელი უზეშთაესი უფროჲს ყოველთა სახელთაჲსა, რაჲთა სახელისა მიმართ იესუ ქრისტესისა ყოველი მუჴლი მოდრკეს ზეცისათანი და ქუეყანისათანი და ქუესკნელთანი“ ( ფილ. 2:8-10 ).

იგალობა წინასწარმხედველმა შორი მომავლისა დავითმა, წინაპარმა იესოსმა ხორციელად, იგალობა დიდებულება სახელისა იესოსი, მხატვრულად გამოხატა მოქმედება ამ სახელისა, ბრძოლა მეშვეობით მისი საწყისთან ცოდვისა, ძალა მისი განთავისუფლებისას მლოცველისა მისით ტყვეობიდან ვნებებისა და ეშმაკთა, მადლისმიერი ზეიმი მომპოვებელთა გამარჯვებისა სახელით იესოსით. მოვუსმინოთ, მოვუსმინოთ ღვთივშთაგონებულ დავითს! არაჩვეულებრივი სიცხადით, აღწერისას ჯეროვანისა აღსრულებულიყო შემდგომად ათასი წლისა დაწესება სულიერი სამეფოსი ქრისტესი დედამიწაზე, მეფე-წინასწარმეტყველი ამბობს, რომ ბატონობა ღმერთკაცისა გავრცელდება „ ზღჳთ-ზღუადმდე და მდინარითგან კიდედმდე სოფლისა. თაყუანის-სცემდენ მას ყოველნი მეფენი ქუეყანისანი, და ყოველნი წარმართნი ჰმონებდენ მას. პატიოსან იყოს სახეელი მისი მათ წინაშე. და ილოცვიდეს მისთჳს სამარადისოდ, ყოველსა დღესა აკურთხევდენ მას. იყოს სახელი მისი კურთხეულ უკუნისამდე; უწინარეს მზისა ეგოს სახელი მისი; მისა მიმართ იკურთხეოდიან ყოველნი ტომნი ქუეყანისანი, და ყოველი თესლები ჰნატრიდეს მას. კურთხეულ არს სახელი წმიდაჲ დიდებისა მისისა უკუნისამდე, და აღივსოს დიდებითა მისითა ყოველი ქუეყანა.“ ( ფს. 71:8, 11, 14-15, 17, 19 ). დიდებული მსახურება ლოცვისა, შემყვანი ადამიანებისა უახლოეს ურთიერთობაში ღმერთთან, წარმოიშვა დედამიწაზე, უვრცელესი ზომით, დროიდან შერიგებისა ადამიანებისა ღმერთთან მეშვეობით ღმერთკაცისა. ამ მსახურებამ მოიცვა სამყარო. იგი დამკვიდრდა ქალაქებში და სოფლებში; იგი გაყვავდა ველურ, დაუსახლებელ იქამდე უდაბნოებში; მან გაიბრწყინა ბნელ ბუნაგებში, ხეობებში, ნაპრალებში და მწვერვალებზე მთებისა, სისქელეში ტყეებისა უღრანთა. სახელმა ღმერთკაცისამ მიიღო მსახურებაში ლოცვითში უმნიშვნელოვანესი მნიშვნელობა, მყოფი სახელად მხსნელისა ადამიანთა, შემოქმედისა ადამიანთა და ანგელოზთა, მყოფი სახელად განკაცებულისა ღვთისა, მძლეველისა აჯანყებული მონებისა და ქმნილებებისა – დემონებისა. „ამის წინაშე “ – უფლისა და გამომსყიდველისა ჩვენისა – „ ჰინდონი შეუვრდენ“, ეშმაკნი, „და მტერნი მისნი“, დაცემული სულები, „მიწასა ლოშნიდენ“ ( ფს. 71:9 ). „უფალო, უფალო ჩუენო, ვითარ საკჳრველ არს სახელი შენი ყოველსა ქუეყანასა ზედა, რამეთუ ამაღლდა დიდად შუენიერებაჲ შენი ზესკნელს ცათა. პირითა ყრმათა ჩჩჳლთა მწოვართათა დაამტკიცე ქებაჲ მტერთა შენთათჳს, რათამცა დაიჴსნა მტერი იგი და შურისმგებელი“ ( ფს. 8:2-3 ). ზუსტად! დიდებულება სახელისა იესოსი აღმატებულია შეგნებაზე გონიერი ქმნილებებისა დედამიწისა და ზეცისა: შეგნება მისი მიუწვდომლად მიიღება ჩვილებრივი უბრალოებით და რწმენით. ასეთივე უანგარო განწყობით საჭიროა მივეახლოთ ლოცვას სახელით იესოსი და ვიყოთ ამ ლოცვაში; მუდმივობა და გულმოდგინება ლოცვაში უნდა იყოს მსგავსი განუწყვეტელი სწრაფვისა ჩვილისა ძუძუსკენ დედისა: მაშინ ლოცვა სახელით იესოსით შესაძლებელია დაგვირგვინდეს სრული წარმატებით, უხილავი მტრები შესაძლოა იყვნენ გათელილნი საბოლოოდ შესაძლებელია იყოს შემუსვრილი „მტერი და შურისმაძიებელი“ მტერი წოდებულია შურისმაძიებლად , იმიტომ რომ მლოცველს, განსაკუთრებით დროდადრო, ხოლო არა გამუდმებით, იგი ცდილობს წაართვას შემდგომად ლოცვისა ის, რაც მოპოვებულია მის მიერ ლოცვის დროს ²¹² . გადამწყვეტი გამარჯვებისათვის აუცილებელია განუწყვეტელი ლოცვა და შეუწყვეტელი სიფხიზლე საკუთარ თავზე. ასეთი მნიშვნელობით ლოცვისადმი სახელით იესოსით, დავითი მოუწოდებს ყველა ქრისტიანს ამ ლოცვისადმი. „აქებდით ყრმანი უფალსა, აქებდით სახელსა უფლისასა. იყავნ სახელი უფლისაჲ კურთხეულ ამიერითგან და უკუნისამდე; მზისა აღმოსავლითგან ვიდრე დასავალადმდე ქებულ არს სახელი უფლისა.“ ( ფს. 112:1-3 ). შესწირევდით უფლისა დიდებასა სახელისა მისისასა; თაყუანის-ეცით უფალსა ეზოსა შინა წმიდასა მისსა.“ ( ფს. 28:2 ); ილოცეთ ისე, რომ ლოცვებში თქვენსაში გამოცხადდეს დიდებულება სახელისა იესოსი, და თქვენ, ძალით მისით, შესულიყავით ხელთუქმნელ გულისმიერ ტაძარში თაყვანსაცემად სულით და ჭეშმარიტებით; ილოცეთ გულმოდგინედ და გამუდმებით; ილოცეთ შიშში და კანკალში წინაშე დიდებულებისა სახელისა იესოსი, „და გესვიდენ შენ“, ყოვლადშემძლეს და ყოვლადკეთილ იესოს, „რომელთა იციან სახელი შენი,“ ნეტარი გამოცდილებით თავიანთით, „რამეთუ არა დასთხიენ მეძიებელნი შენნი, უფალო“ ( ფს. 9:11 ). მხოლოდ გლახაკი სულითა, განუწყვეტლივ მიწებებული ლოცვით უფლისადმი მიზეზით განუწყვეტელი შეგრძნებისა სიგლახაკისა თავისი, შემძლებელია გაშალოს თავის თავში დიდებულება სახელისა იესოსი. „ნუ მიიქცევინ დამდაბლებული სირცხჳლეული;“ წარდგომიდან ლოცვით თავისით, არამედ მიუძღვნის მას მთლიანად ღმერთს, დაუტაცებლად გართობის მიერ: „გლახაკი და დავრდომილი აქებდენ სახელსა შენსა“ ( ფს. 73:21 ). „ნეტარ არს კაცი, რომლისა სახელი უფლისაჲ სასო მისა არს და არა მიხედნა ამავოებასა, არცა სიცბილსა ტყუილისასა“ ( ფს. 29:5 ): იგი არ მიაქცევს ყურადღებას ლოცვისას თავისი მაცდუნებელ მოქმედებას ამაო საზრუნავებისას და თვალღებებისას, ხელის აღმმართველებისა შებილწონ და გახრწნან ლოცვა. ღამის დრო განსაკუთრებით ხელს უწყობს, სიჩუმის გამო და წყვდიადისა თავისი, ვარჯიშს იესოს ლოცვაში; ღამით დაკავებული იყო დიდი მოღვაწე ლოცვისა, დავითი, ხსოვნით ღვთისა: „მოვიჴსენე ღამე სახელი შენი, უფალო“, ამბობს იგი; ღამით განვაწყობდი მე სულს ჩემსას საღვთო განწყობით „და“, მოხვეჭვისას ამ განწყობილებისა, საქმიანობისას შემდეგი დღისა „დავიცევ შჯული შენი“ ( ფს. 118:55 ). „ღამით, – ურჩევს ღირსი გრიგოლ სინელი , დაყრდნობით წმინდა იოანე კიბისაღმწერელზე , – ბევრი დრო მიუძღვენი ლოცვას, ცოტა კი ფსალმუნთგალობას“ ²¹³ .

მძიმე ბრძოლაში უხილავ მტრებთან ხსნას ჩვენისას აღმატებულებთან იარაღით წარმოადგენს ლოცვა იესოსი. „ყოველი თესლები“ – წარმართებად წოდებულია მრავალსიტყვა და მრავალვერაგული დემონები – „გარემომადგა მე“, – ამბობს დავითი, – „სახელითა უფლისათა ვერეოდი მათ. გარემომადგეს მე და მომიცვეს მე, და სახელითა უფლისაჲთა ვერეოდე მათ; მომადგეს მე ვითარცა ფუტკარნი გოლსა, და აღეტყინნეს, ვითარცა ცეცხლი ეკალთა შორის, და სახელითა უფლისაჲთა ვერეოდე მათ“ ( ფს. 117:10-12 ). „სახელით იესოსი სცემე მტერს: იმიტომ რომ არც ზეცაში, არც მიწაზე არაა იარაღი მეტად მტკიცე“ ²¹⁴ . „ შენ გამო“, უფალო იესო, „მტერნი ჩუენნი დავრქენეთ, და სახელითა შენითა შეურაცხვყუნეთ იგინი, რომელნი აღდგომილ არიან ჩუენ ზედა. რამეთუ არა მშჳლდსა ჩემსა ვესავ, არცა მახჳლმან ჩემმან მაცხოვნოს მე. რამეთუ შენ მაცხოვნენ ჩუენ მაჭირვებელთა ჩუენთაგან, და მოძულეთა ჩუენთა არცხჳნე. ღმრთისა მიერ ვიქებოდით ჩუენ მარადღე და სახელსა შენსა აუვარებდეთ უკუნისამდე“ ( ფს. 43:5-9 ). გონება, გაიმარჯვებს რა და გაფანტავს მტრებს სახელით იესოსით, მიირიცხება ნეტარ სულებში, შედის ჭეშმარიტი ღვთისმსახურებისათვის გულისმიერ ტაძარში, რომელიც აქამდე იყო დაკეტილი მისთვის, გალობით ახალი, სულიერი საგალობლისა, გალობით საიდუმლოებრივად: „აღგიარო შენ, უფალო, ყოვლითა გულითა ჩემითა და ინაშე ანგელოზთასა გიგალობდე შენ; რომელმან ისმინენ ყოველნი სიტყუანი პირისა ჩემისანი და თაყუანის-ვსცე ტაძარსა წმიდასა შენსა. და აუარო სახელსა შენსა წყალობითა შენითა და ჭეშმარიტებითა შენითა, რამეთუ განადიდე ყოვლითავე სახელი წმიდაჲ შენი. რომელსა დღესა გხადოდი შენ, მსთუად შეგესემინ ჩემი, რამეთუ განაძლიერე სული ჩემი ძალითა შენითა“ ( ფს. 137:1-3 ). წმინდა დავითი ჩამოთვლის საოცარ მოქმედებებს „წმიდა არს და საშინელ სახელი მისი“ ( ფს. 110:9 ) იესოსი. იგი მოქმედებს მსგავსად მიღებულისა მკურნალობისა, რომლისაც ხატი მოქმედებისა უცნობია ავადმყოფისათვის და მიუწვდომელი მისთვის, ხოლო თავად მოქმედება აშკარაა წარმოშობილი კურნების მიხედვით. სახელისათვის იესოსი, გამოყენებულისა მლოცველის მიერ, ჩამოდის მასთან დახმარება ღვთისაგან, და იჩუქება მისდამი მიტევება ცოდვათა; ამ მიზეზით წმინდა დავითი, წარმოდგენით შეხედულებისათვის ღვთისა აოხრებისა და გაჭირვებული მდგომარეობისა სულისა ყოველი ადამიანისა, წარმოშობილით ცოდვილი ცხოვრებით, სთხოვს პირისაგან ყველა ადამიანთა შეწყალებისათვის, ამბობს: „შემეწიენ ჩუენ, ღმერთო მაცხოვარო ჩუენო, დიდებისათჳს სახელისა შენისა; უფალო, მიჴსენ ჩუენ და მილხინე ჩუენ ცოდვათა ჩუენთაგან სახელისა შენისათჳს.“ ( ფს. 78:9 ). სახელისათვის უფლისა არის ხოლმე შესმენილი ლოცვა ჩვენი, გვენიჭება ჩვენ ხსნა; საფუძველზე დარწმუნებისა ამაში, კვლავ ლოცულობს დავითი: ღმერთო, სახელითა შენითა მაცხოვნე მე და ძალითა შენითა მისაჯო მე. ღმერთო, ისმინე ლოცვისა ჩემისა, ყურად-იხუენ სიტყუანი პირისა ჩემისანი“ ( ფს. 53:2-4 ). ძალით სახელისა იესოსი თავისუფლდება გონება მერყეობისაგან, მტკიცდება ნება, მოიწოდება სისწორე გულმოდგინებისა და სხვა თვისებებისა სულიერთა, აზრებისა და გრძნობებისადმი ღვთისთვის სათნოებისა, აზრებისა და გრძნობებისადმი, კუთვნილთა უმწიკვლო ბუნებისადმი ადამიანურისა, მხოლოდ ასეთი აზრებისთვის და გრძნობებისთვის დაიშვება ყოფნა სულში; არაა მასში ადგილი აზრებისათვის და გრძნობებისათვის სხვათა, „რამეთუ ღმერთმან იჴსნეს სიონი, და აღეშენნენ ქალაქნი ჰურიასტანისანი, და დაეშენნენ მუნ, და დაიმკჳდრონ იგი; და ნათესავმან მონათა შენთამან დაიპყრას იგი; და რომელთა უყუარს სახელი შენი, დაიმკჳდრონ მას შინა“ ( ფს. 68:36-37 ). სახელით უფლისა იესოსი მიინიჭება გაცოცხლება სულისათვის, მოკლულისათვის ცოდვით, უფალი იესო ქრისტე – არის სიცოცხლე ( ინ. 11:25 ), და სახელი მისი – ცოცხალია: იგი აცოცხლებს მოღაღადეთ მისით წყაროსადმი სიცოცხლისა, უფლისადმი იესო ქრისტესი. „სახელისა შენისათჳს, უფალო, მაცხოვნე მე და სიმართლითა შენითა“ ( ფს. 142:11 ); „არა განგეშორნეთ ჩუენ შენგან მაცხოვნენ ჩუენ, და სახელსა შენსა ვხადოდით.“ ( ფს. 79:19 ). როდესაც ძალითა და მოქმედებით სახელისა იესოსი შესმენილ იქნება ლოცვა, როდესაც ჩამოვა საღვთო დახმარება ადამიანთან, როდესაც მოიგერიება და უკან დაიხევს მისგან მტრები, როდესაც ეღირსება იგი მიტევებას ცოდვებისას, როდესაც იგი განიკურნება და დაუბრუნდება უბიწო ბუნებრივ მდგომარეობას, როდესაც სული მისი აღდგება ძალაუფლებაში თავისაში, როდესაც მოჰყვება სინანული, სახელით უფლისა, მადლისმიერი ნიჭებისა, სულიერი ქონებისა და განძისა, გირაოსი ნეტარი მარადისობისა, რამეთუ შენ, ღმერთმან, ისმინე ლოცვათა ჩემთა და ეც მკჳდრობაჲ მოშიშთა სახელისა შენისათა. დღითი-დღე შესძინნე მეუფესა წელიწადნი მისნი მიდღედმდე ნათესავითი ნათესავად. დაადგრების უკუნისამდე წინაშე ღმრთისა;“ ( ფს. 60:6-8 ). მაშინ ადამიანი ხდება შემძლებელი „უგალობდით უფალსა გალობითა ახლითა“: იგი გამოირიცხება რიცხვთაგან ხორციელთა და ფშვინვიერთა, მიირიცხება სულიერებში და აქებს უფალს „ ეკლესიასა შინა წმიდათასა“. სული წმინდა, აქამდე მომწვევი და აღმძვრელი მისი ერთადერთი მგლოვარებისათვის და სინანულისა, იწვევს მას, „რათა იხარებდინ ისრაჱლ შემოქმედისა მიმართ თჳსისა, და ძენი სიონისანი უგალობდენ მეუფესა მათსა. აქებდენ სახელსა მისსა განწყობითა, ბობღნითა და საფსალმუნითა უგალობდენ მას“ ( ფს. 149:1-3 ), იმიტომ რომ, განახლებისას სულისა, ძალები მისი, მოყვანილნი საოცარ თანხმობაში და სიმწყობრეში, ხდება შემძლებელი, შეხებისას მასთან საღვთო მადლისა, გამოსცენ ბგერები და ხმები სულიერნი, აღმავალნი ზეცაში, წინაშე ტახტისა ღვთისა, კეთილსასიამოვნონი ღვთისათვის. „ იხარებდეს გული ჩემი შიშითა სახელისა შენისათა! აღგიარო შენ, უფალო ყოვლითა გულითა ჩემითა და ვადიდო სახელი შენი უკუნისამდე; რამეთუ დიდ არს წყალობაჲ შენი ჩემ ზედა, და იჴსენ სული ჩემი ჯოჯოხეთისაგან ქუესკნელისა“ ( ფს. 85:11-13 ). მართალთა აუვარონ სახელსა შენსა, და წრფელთა დაიმკჳდრონ წინაშე პირსა შენსა“ ( ფს. 139:14 ), იმიტომ რომ. განდევნისას მტერთა, მომყენებელთა გაფანტულობისა, შემასუსტებელთა და წამბილწავთა ლოცვისა, გონება შედის წყვდიადში უხილველობისა არაფრისა, და წარუდგება სახეს ღვთისას ყოველგვარი შუამავლის გარეშე. აზრობრივი წყვდიადი არის ის საფარი, ის ფარდა, რომლითაც დაფარულია სახე ღვთისა. ეს საფარი – მიუწვდომლობაა ღვთისა ყველა შექმნილი გონებებისათვის. ლმობიერება გულისა ხდება მაშინ იმდენად ძლიერი, რომ იგი წოდებულია აღსარებად. მადლისმიერ მოქმედებას ლოცვისას იესოსას წარმატებულ ქრისტიანში დავითი გამოხატავს ასე: „აკურთხევს სული ჩემი უფალსა და ყოველი გონებაჲ ჩემი სახელსა წმიდასა მისსა“ ( ფს. 102:1 ). ზუსტად! უხვი მოქმედებისას ლოცვისა იესოსი ყველა ძალები სულისა, თავად სხეული, იღებს მონაწილეობას მასში. ვარჯიშს ლოცვით იესოსით წმინდა დავითი, უფრო სწორედ სული წმინდა ბაგეებით დავითისათი, სთავაზობს ყველა ქრისტიანს გამონაკლისის გარეშე „მეფენი ქუეყანისანი და ყოველნი ერნი, მთავარნი და ყოველნი მსაჯულნი ქუეყანისანი; ჭაბუკნი და ქალწულნი, მოხუცებულნი ყრმათა თანა; იქებდით სახელსა უფლისასა, რამეთუ ამაღლდა სახელი მისი მხოლოსა“ ( ფს. 148:11-13 ). სიტყვასიტყვითი გაგება ჩამოთვლილი აქ მდგომარეობებისა იქნება სრულად შეუცდომელი, მაგრამ არსებითი ცოდნა მათი – სულიერი. სახელის ქვეშ ხალხი იგულისხმება ყველა ქრისტიანი, სახელის ქვეშ მეფეთა – ქრისტიანები, ღირსებულნი მიიღონ სრულყოფილება; სახელის ქვეშ თავადებისა – მიმღწევნი საკმაოდ მნიშვნელოვანი წარმატებისათვის, მსაჯულებად წოდებულნია ისინი, რომლებსაც კიდევ არ მოუხვეჭიათ ძალაუფლება თვიანთ თვზე, მაგრამ გაცნობილნი არიან კანონს ღვთისას, შეუძლიათ განასხვავონ კეთილი ბოროტებისაგან, და მითითების მიხედვით და მოთხოვნისა კანონისა ღვთისა, იმყოფონ სიკეთეში, განგდებით ბოროტებისა. ქალწულით გამოიხატება მიუკერძოებელი გული, ამდენად შემძლებელი ლოცვისადმი. მოხუცებულებად და ჭაბუკებად გამოხატულია ხარისხები ქდმედითი წარმატებისა, რომელიც ძალიან განსხვავდება წარმატებისაგან მადლისმიერისა, თუმც პირველს აქვს თავისი საკმაოდ მნიშვნელოვანი ფასი; მიმღწევი სრულყოფილებისა ღვთისმოსავ საქმიანობაში წოდებულია მოხუცებულად აყვანილი მადლისმიერ სრულყოფილებაში – მეფედ.

შორის მიუწვდომელთა საოცარ თვისებებთა სახელისა იესოსი იმყოფება თვისება და ძალა განდევნოს ეშმაკები ეს თვისება გამოცხადებულია თავად უფლის მიერ. მან თქვა, რომ მორწმუნენი მასში „სახელითა მისითა ეშმაკთა განასხმიდენ“ ( მკ. 16:17 ). ამ თვისებაზე სახელისა იესოსი აუცილებელია გაკეთდეს განსაკუთრებული ყურადღება, იმიტომ რომ მას აქვს უმნიშვნელოვანესი მნიშვნელობა მოვარჯიშესთვის ლოცვით იესოსით. ჯერ ერთი, საჭიროა ითქვას რამოდენიმე სიტყვა მყოფობის შესახებ ეშმაკთა ადამიანებში, ეს მყოფობა არის ხოლმე ორნაირი: ერთი შესაძლოა იყოს წოდებული გრძნობითად, მეორე ზნეობრივად. გრძნობითად იმყოფება სატანა ადამიანში, როდესაც არსებით თავისით ჩასახლდება სხეულში მისაში და სტანჯავს სულს და სხეულს. ასეთნაირად ადამიანში შესაძლოა იცხოვროს ერთი ეშმაკიც, შესაძლოა იცხოვროს ბევრმა ეშმაკმაც. მაშინ ადამიანი იწოდება ეშმაკეულად. სახარებიდან ვხედავთ, რომ უფალმა განკურნა ეშმაკეული, მსგავსად კურნავდნენ მათ მოწაფენიც უფლისა, განდევნით ეშმაკთა ადამიანთაგან სახელით უფლისა. ზნეობრივად იმყოფება სატანა ადამიანში, როდესაც ადამიანი ხდება აღმსრულებელი ნებისა ეშმაკისა. ასეთნაირად იუდა ისკარიოტელში „შევიდა სატანა“ ( ინ. 13:27 ), ესე იგი, დაეუფლა მის გონებას და ნებას, შეუერთდა მას სულით. ამ მდგომარეობაში იყვნენ და იმყოფებიან ყველა ურწმუნო ქრისტეში, როგორც კიდეც წმინდა მოციქული პავლე ეუბნება ქრისტიანებს, გადასულებს ქრისტიანობაში წარმართობიდან: „და თქუენცა, რომელნი-ეგე მკუდარ იყვენით ბრალითა და ცოდვითა თქუენითა, რომელთა შინა ოდესმე ხჳდოდეთ მსგავსად ჟამისა მათ ამის სოფლისათა, მთავრისა მისებრ ჴელმწიფებისა აერისა, სულისა, რომელი-იგი აწ იქმს ნაშობთა მათ შორის ურჩებისათა, რომელთა შინა და ჩუენცა ყოველნი ვიქცეოდეთ ოდესმე გულის თქუმათა შინა ჴორცთა ჩუენთასა, ვჰყოფდით ნებასა ჴორცითა და გონებათასა და ვიყვენით ბუნებით შვილნი რისხვისანი, ვითარ-იგი სხუანი“ ( ეფ. 2:1-3 ). ამ მდგომარეობაში იმყოფებიან მეტად ანდა ნაკლებად, ხარისხის მიხედვით ცოდვილობისა, მონათლულნი ქრისტეში, მაგრამ გაუცხოვებულნი მისგან შეცოდებებით ასე გაიგება წმინდა მამების მიერ სიტყვები ქრისტესნი დაბრუნებაზე ეშმაკისა სხვა შვიდ უბოროტეს სულებთან ერთად სულიერ ტაძარში, რომლისგანაც განეშორა წმინდა სული ( მთ. 12:43-45 ) ²¹⁵ . შესული ასეთნაირად სულები კვლავ განიგდებიან ლოცვით იესოსით, ცხოვრებისას მუდმივ და საგულდაგულო სინანულისა. გავწიოთ მხსნელი ჩვენთვის ღვაწლი! ვიზრუნოთ განვაგდოთ სულები, შემოსულნი ჩვენში, მიზეზით დაუდევრობისა ჩვენისა, ლოცვით იესოსით ²¹⁶ . მას აქვს თვისება გააცოცხლოს მოკვდინებულნი ცოდვით, მას აქვს თვისება განდევნოს ეშმაკნი. „მე ვარ, – თქვა მხსნელმა, – აღდგომაჲ და ცხორებაჲ. რომელსა ჰრწმენეს ჩემი, მო-ღათუ-კუდეს, ცხონდესვე.“ ( ინ. 11:25 ). „სასწაული მორწმუნეთა მათ ესე შეუდგეს: სახელითა ჩემითა ეშმაკთა განასხმიდენ“ ( მკ. 16:17 ). ლოცვა იესოსი კიდეც ააშკარავებს თანდასწრებას ეშმაკთა ადამიანში და განაგდებს მათ ადამიანისაგან. ამასთან აღესრულება რაღაც მსგავსი იმისა, რაც აღსრულდა განდევნისას ეშმაკისა ეშმაკეული ყრმიდან, შემდეგ ფერისცვალებისა უფლისა. როდესაც ყრმამ დაინახა მოსული უფალი, „სულმან დააკუეთა“ ყრმა, და და-რაჲ-ეცა ქუეყანასა, გორვიდა და პეროოდა “. როდესაც უფალმა უბრძანა სულს გამოსულიყო ყრმიდან, სულმა, ბოროტებისგან სა სისასტიკისგან მოძრაობისა, რომელთა დროსაც იგი გამოვიდა, ღაღატ-ყო ძლიერად და ხანგრძლივად არყევდა ყრმას, რისგანაც ყრმა გახდა თითქოს როგორც მკვდარი ( მკ. 9:17-27 ) ²¹⁷ . ძალა სატანისა, მყოფისა ადამიანში მისი გაფანტული ცხოვრებისას შეუმჩნეველი და გაუგებარი, როდესაც მოისმენს სახელს უფლისა იესოსი, მოხმობილს მლოცველთა მიერ, მოდის შფოთში, იგი აღმართავს ყველა ვნებას ადამიანში, მეშვეობით მათით მოჰყავს მთელი ადამიანი საშინელ მერყეობაში, წარმოშობს სხეულში სხვადასხვა, უცნაურ ავადმყოფობებს. ამ მნიშვნელობით თქვა ღირსმა იოანე წინასწარმეტყველმა: „ჩვენ უძლურებს დაგვრჩენია მხოლოდ მივაშუროთ სახელს იესოსას: რადგან ვნებები, როგორც ნათქვამია, არიან დემონები – და გამოდიან მოწოდებისაგან ამ სახელისა“ ²¹⁸ . ეს ნიშნავს: მოქმედება ვნებებისა და დემონთა – ერთობლივია: დემონები მოქმედებენ მეშვეობით ვნებებისა. როდესაც დავინახავთ ვარჯიშისას იესოს ლოცვისა განსაკუთრებულ მღელვარებას და ადუღებას ვნებებისას, არ მოვიდეთ ამისგან გულგატეხილობაში და გაოცებაში. საწინაამდეგოდ ამისა, გავმხნევდეთ და შევემზადოთ ღვაწლისათვის გულდასმითი ლოცვით სახელით უფლისა იესოსი, როგორც მიმღებნი აშკარა ნიშნისა, რომ ლოცვამ ესოსამ დაიწყო წარმოშობა ჩვენში დამახასიათებელი მის მიერ ქმედებისა. ამბობს წმინდა იოანე ოქროპირი : „ხსოვნა სახელისა უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი აგულისებს ბრძოლისთვის მტერს. რადგან მსაჭიროებმა ლოცვაში იესოსაში სული ყველაფერი შეუძლია მოიპოვოს ამ ლოცვით, ბოროტიცა და კეთილიც. ჯერ ერთი, იგი შეძლებს დაინახოს ბოროტება შინაგანში გულისა თავისი, ხოლო შემდეგ სიკეთე. ამ ლოცვას შეუძლია მოიყვანოს მოქმედებაში გველი, და ამ ლოცვას შეუძლია მოათვინიეროს იგი. ამ ლოცვას შეუძლია ამხილოს მცხოვრები ჩვენში ცოდვა, და ამ ლოცვას შეუძლია გაანადგუროს იგი. ამ ლოცვას შეუძლია მოიყვანოს მოქმედებაში მთელი ძალა მტრისა გულში, და ამ ლოცვას შეუძლია დაამარცხოს და აღმოფხვრას იგი ცოტ-ცოტათი. სახელი უფლისა იესო ქრისტესი, ჩამოსვლისას სიღრმეში გულისა, მოათვინიერებს მფლობელს საძოვრებისა მისისა გველს, ხოლო სულს იხსნის და გააცოცხლებს. განუწყვეტლად იყავი სახელში უფლისა იესოსი, დაე ჩაყლაპოს გულმა უფალი და უფალმა გული, და დაე იყვნენ ეს ორნი ერთად. თუმც ეს საქმე აღესრულება არა ერთ დღეს და არა ორ დღეში, მაგრამ მოითხოვს ბევრ წლებსა და დროს: ბევრია საჭირო დრო და ღვაწლი, რათა განიდევნოს მტერი, და დასახლდეს ქრისტე“ ²¹⁹ . აშკარაა, რომ აქ აღწერილია ის საქმიანობა, აშკარა მინიშნებით იარაღზე ქმედებისა, რომელზეც ამბობს და რომლისადმიც გვიწვევს ღირსი მაკარი დიდი 1ლ სიტყვაში თავისაში: „შედი შენ, ვინც შენ არ უნდა იყო, გავლით განუწყვეტლად გაზრდადი შენში ფიქრისა სამხედროტყვისა და მონისა ცოდვისა სულზე შენსაზე, და გაარჩიე ფსკერამდე აზრები შენნი, და სიღრმე ფიქრებისა შენისა გამოიკვლიე: და იხილავ წიაღში სულისა შენისა მხოხავ და დაბუდებულ გველს, მომკვლელს შენსას საწამლავით ნაწილებისა სულისა შენისა. განუზომელი უფსკრულია – გული. თუკი მოკლავ გველს, მაშინ იტრაბახე წინაშე ღვთისა სისუფთავით შენით; თუკი ვერ, მაშინ დაიმდაბლე თავი, ლოცვით, როგორც უძლურმა და ცოდვილმა საიდუმლოზე შენსაზე ღვთისადმი“ ²²⁰ . იგივე დიდი მესათნოვე ღვთისა ლაპარაკობს: „სამეფო წყვდიადისა, ესე იგი, ბოროტი თავადი სულებისა, დატყვევებით თავიდან ადამიანისა, შემოფარგლა და შემოსა სული მისი ძალაუფლებით წყვდიადისა. ამ ბოროტმა მბრძანებელმა შემოსა ცოდვით სული და მთელი მისი არსი, მთლად იგი წაბილწა, მთლად დაატყვევა თავის სამეფოში; მას არ დაუტოვებია თავისუფალი დამონებისაგან თავისათვის არც ფიქრები, არც გონება, არც სხეული, საბოლოოდ არც ერთი შემადგენლობა მისი; მთლად იგი შემოსა ქლამიდით წყვდიადისა. ამ ბოროტმა მტერმა მთელი ადამიანისამ, სულისა და სხეულისამ შებილწა და დაამახინჯა, მან შემოსა ადამიანი ძველ ადამიანში, წაბილწული, უწმინდური, ღვთისსაწინააღმდეგო არ დამორჩილებული კანონისა ღვთისადმი, ესე იგი, შემოსა იგი თავად ცოდვაში, რათა ადამიანს უკვე ვერ დაენახა, როგორც უნდა, მაგრამ დაენახა ვნებიანად, რათა მოესმინა ვნებიანად, რათა ფეხები ჰქონოდა მიმართული ბოროტი საქმეებისადმი, ხელები ქმნისადმი უკანონობისა, გული ფიქრებისადმი ბოროტისა. მაგრამ ჩვენ ვილოცოთ ღვთისადმი, რათა მან გაგვხადოს ჩვენ ძველი ადამიანი, რადგანაც მას მხოლოდ შეუძლია მოგვაშოროს ჩვენ ცოდვა, იმიტომ რომ დამატყვევებელნი ჩვენნი და შემაკავებელნი თავიანთ ძალაუფლებაში უფრო მტკიცენი არიან ჩვენზე, ხოლო მან აღგვითქვა გავეთავისუფლებინეთ ჩვენ ამ მონობისაგან“ ²²¹ . საფუძველზე ამ წარმოდგენებისა წმინდა მამები აძლევენ მლოცველს ლოცვით იესოსით შემდეგ უსულისგადამრჩენლეს დარიგებას: სული თუკი არ იავადმყოფებს საკმაოდ მნიშვნელოვნად განუშორებლობით ცოდვისა, მაშინ ვერ შეძლებს უხვად გაიხაროს სიკეთით მართლმსაჯულებისა. მსურველმა განწმინდოს გული თავისი დაე გააღვივოს იგი განუწყვეტლად ხსოვნით უფლისა იესოსი, ქონით ერთადერთი ამისა განუწყვეტელ დასწავლად და საქმედ. ისინი, რომელთაც სურთ უკუაგდონ თავიანთი სიძველე, არ უნდა ზოგჯერ ილოცონ, ხოლო ზოგჯერ არა, არამედ განუწყვეტლივ იმყოფებოდნენ ლოცვაში დაცვით გონებისა, თუმც კი ისინი კიდეც იმყოფებოდნენ გარეთ სალოცავი ტაძრებისა. განმზრახველთა გამნწმენდისა ოქროსი, თუკი კიდეც რამოდენიმე დროით დაუშვებენ ჩაქრობას ცეცხლისას ქურაში, მაშინ წარმოშობენ კვლავ გამყარებას გასუფთავებად ნივთიერებაში: მსგავსად ამისა მხსოვნი ზოგჯერ ღვთისა, ხოლო ზოგჯერ არმხსოვნი, ღუპავს უსაქმურობით იმას, რასაც ჰგონია მოიხვეჭოს ლოცვით. სათნოებისმოყვარე კაცისათვის თვისობრივია გამუდმებით ანადგურებდეს ხსოვნით ღვთისათი მიწიერებას გულისას, რათა ასეთნაირად ბოროტება ცოტ-ცოტათი შთაინთქმოდეს ცეცხლით ხსოვნისა სიკეთის შესახებ და სული სრულყოფილად დაბრუნდეს ბუნებრივ თავის სინათლეში დიდი დიდებით. ასეთნაირად გონება, ყოფნით გულში, სუფთად და ხიბლის გარეშე ლოცულობს, როგორც იმავე წმინდანმა (დიადოხმა) თქვა: მაშინ ლოცვა არის ჭეშმარიტი და უხიბლო, როდესაც გონება, იმ დროს, როდესაც ლოცულობს, შეერთებულია გულთან“ ²²² . არ შევუშინდეთ, მლოცველნო ლოცვისა იესოსი, არც ქარებს, არც ტალღებს! ქარებს ვუწოდებ ეშმაკეულ გულისთქმებს და ოცნებებს, ხოლო ტალღებს – ამბოხებებს ვნებებისას, აღძრულებს გულისთქმების მიერ და ოცნებებისა. გარემოდან მძვინვარე გრიგალებისა, მუდმივობით, მამაცობითა და მგლოვარებით შევღაღადოთ უფალს იესო ქრისტეს: იგი აუკრძალავს ქარებს და ტალღებს, ხოლო ჩვენ, გამოცდილებითად გაგებისას ყოვლისშემძლეობას იესოსას, მივაგებთ მას სათანადო თაყვანისცემას, „ეტყოდეს: ჭეშმარიტად ძე ღმრთისაჲ ხარ შენ“ ( მთ. 14:33 ). ჩვენ ვიბრძვით ხსნისათვის ჩვენისა. გამარჯვებაზე ანდა დამარცხებაზე ჩვენსაზე დამოკიდებულია ჩვენი მარადიული ხვედრი. „მაშინ, – ამბობს ღირსი სვიმონ ახალი ღვთისმეტყველი , – ესე იგი, ვარჯიშისას იესოს ლოცვით, არის ხოლმე ბრძოლა: მზაკვარი ეშმაკები იბრძვიან დიდი აღშფოთებით, წარმოშობენ მოქმედებით ვნებებისა ჯანყს და ქარიშხალს გულში, მაგრამ სახელით უფლისა იესო ქრისტესი განილევიან და ნადგურდებიან, როგორც ცვილი ცეცხლისაგან. კვლავ, როდესაც ისინი გაიყრებიან და უკან დაიხევენ გულიდან, მაშინ არ წყვეტენ ბრძოლას, მაგრამ აღაშფოთებენ გონებას გარეგანი გრძნობებით გარედან. ამ მიზეზით გონება არა ძალიან მალე იწყებს შეგრძნებას სიჩუმისას და განმხოლოვებისას თავის თავში, იმიტომ რომ ეშმაკები, როდესაც არ აქვთ ძალები აღაშფოთონ გონება სიღრმეში, მაშინ აღაშფოთებენ მას გარედან ოცნებებით. და ამიტომაც შეუძლებელია გათავისუფლება სრულად ბრძოლისაგან, და არ შებრძოლებული მზაკვარი სულების მიერ. ეს დამახასიათებელია სრულყოფილთა მიერ და იმათ მიერ, რომლებიც დაშორდნენ სრულად ყველაფერს და მუდმივად იმყოფებიან ყურადღებაში გულისა“ ²²³ . თავდაპირველად თავად საქმიანობაც წარმოიდგინება არაჩვეულებრივად მშრალად, არ შემპირებელად რაიმე ნაყოფისა. გონება, ძალისმხმეველი შეერთდეს გულთან, თავდაპირველად ხვდება გაუვალ წყვდიადს, სიხისტეს და მკვდრობას გულისას, რომელიც არადაუყოვნებლივ აღიძვრება თანაგრძნობისადმი გონებისა ²²⁴ . ამან არ უნდა მოიყვანოს მოქმედი გულგატეხილობამდე და სულმოკლეობამდე, და მოიხსენება აქ იმ მიზნით, რათა მოქმედი იყოს წინასწარ უწყებული და წინასწარ გაფრთხილებული. მომთმენი და გულმოდგინე მოქმედი აუცილებლად დაკმაყოფილდება და ინუგეშება: იგი გაიხარებს უზომო სიუხვით ასეთი სულიერი ნაყოფებისა, რომლებზეც წარმოდგენაც შეიძინოს არ შეუძლია ხორციელ და მშვინვიერ მდგომარეობაში თავისაში. მოქმედებაში ლოცვისა იესოსაში არის თავისი ხარისხეულობა: თავდაპირველად იგი მოქმედებს მხოლოდ გონებაზე, მოჰყავს რა იგი მდგომარეობაში სიჩუმისა და ყურადღებისა, შემდეგ დაიწყებს შეღწევას გულთან, გამოღვიძებით მისი ძილისაგან სიკვდილისა და მოსწავებით გაცოცხლებისა მისი მოვლენით მასში გრძნობებისა ლმობიერებისა და მგლოვარებისა. ჩაღრმავებით კიდევ უფრო შორს, იგი ცოტ-ცოტათი იწყებს მოქმედებას ყველა ასოზე სულისა და სხეულისა, ყოველი მხრიდან გაძევებით ცოდვისა, ყველგან განადგურებით მბრძანებლობისა, გავლენისა და შხამისა დემონთა. ამ მიზეზით საწყისი მოქმედებებისას ლოცვისა იესოსი „არის ხოლმე შემუსვრილება გამოუთქმელი და ტკივილი სულისა გამოუთქვამი“, ამბობს ღირსი გრიგოლ სინელი . სული მტკივნეულობს როგორც სნეული და მშობიარე, წერილის მიხედვით ( ზირ. 48:21 ): „რამეთუ ცხოველ არს სიტყუაჲ ღმრთისაჲ და ძლიერ და უმკუეთლეს უფროჲს ყოვლისა მახჳლისა ორპირისა: “, ესე იგი, იესო, მოდის, როგორც მოწმობს მოციქული, „ვიდრე განსაყოფელადმდე სამშჳნველისა და სულისა, ნაწევართა და ტჳნთა, და განმკითხველ გონებათა და ზრახვათა გულისათა“ ( ებრ. 4:12 ), გადის, განადგურებით ცოდვილობისა ყველა ნაწილიდან სულისა და სხეულისა ²²⁵ .

როდესაც სამოცდაათი მცირე მოციქულნი, გაგზავნილნი უფლის მიერ საქადაგებლად, დაბრუნდნენ მასთან აღსრულებისას დაკისრებულისა მათზე მსახურებისა, მაშინ სიხარულით აუწყეს უფალს: „უფალო, ეშმაკნიცა დაგუემორჩილებიან სახელითა შენითა“ ( ლკ. 10:17 ). ო, როგორ ეს სიხარული იყო სამართლიანი! როგორ იგი იყო საფუძვლიანი! მეტად ხუთი ათასი წლისა ბატონობდა ეშმაკი ადამიანებზე, დაჭერით მათი მონობაში თავისადმი და ნათესაობაში თავისთან მეშვეობით ცოდვისა, ხოლო ახლა ესმის სახელი იესოსი – და ემორჩილება ადამიანებს, აქამდე დამორჩილებულებს მისდამი, შეიკვრება შეკრულების მიერ მისგან, ითელება გათელილთაგან. პასუხად მოწაფეებს, გახარებულებს დამხობით ძალაუფლებისა ეშმაკთა ადამიანებზე და შეძენით ძალაუფლებისა ადამიანების მიერ ეშმაკებზე, უფალმა თქვა: „აჰა მიგცემ თქუენ ჴელმწიფებასა დათრგუნვად გუელთა და ღრიაკალთა და ყოველსა ზედა ძალსა მტერისასა, და თქუენ არარაჲ გევნოს“ ( ლკ. 10:19 ). მიცემულია ძალაუფლება, მაგრამ მიცემულია თავისუფლება გამოყენებისათვის ძალაუფლებით გათელვისა გველთა და ღრიაკალთა, ანდა უგულებელყოფა ნიჭით, და თვითნებურად დამორჩილება მათდამი. სახელად გველთა წმინდა მამები გულისხმობენ წამოწყებებს აშკარად ცოდვილებს, ხოლო სახელად ღრიაკალთა – დაფარულთ გარეგნობით უმანკოებისა და თვით სიკეთით. ძალაუფლება, მიცემული უფლის მიერ სამოცდაათი მოციქულისათვის მისი, მიცემულია ყველა ქრისტიანისათვის ( მკ. 16:17 ). ისარგებლე მისით, ქრისტიანო! მოჭერი სახელით იესოსით თავები, ესე იგი საწყისნი გამოვლენანი ცოდვისა გულისთქმებში, ოცნებებში და შეგრძნებებში; გაანადგურე საკუთარ თავში ბატონობა შენზე ეშმაკისა, გაანადგურე ყველა გავლენა მისი შენზე, მოიხვეჭე სულიერი თავისუფლება. საფუძველი ღვაწლისათვის შენისა – მადლია წმინდა ნათლობისა: იარაღი – ლოცვა სახელით იესოსით. უფალმა, მინიჭებით მოწაფეებისათვის თავიანთისა ძალაუფლებისა გაეთელათ გველნი და ღრიაკალნი, დაამატა: „ხოლო ამას ზედა ნუ გიხარინ, რამეთუ სულნი უკეთურნი დაგემორჩილებიან, არამედ გიხაროდენ, რამეთუ სახელები თქუენი დაიწერა ცათა შინა“ ( ). „გიხაროდეთ არა იმდენად იმაზე, – ამბობს ნეტარი თეოფილაქტე, – რომ ეშმაკები თქვენ გემორჩილებიან რამდენადაც იმაზე, რომ სახელები თქვენნი დაწერილნია ზეცაში, არა მელნით – საღვთო მადლით და საღვთო ხსოვნით, ლოცვით იესოსით. ასეთია თვისება ლოცვისა იესოსი: მას აჰყავს დედამიწიდან ზეცაში მოქმედს თავისას, და შეჰყავს იგი რიცხვში ზეცის მკვიდრებისა. მყოფობა გონებით და გულით ზეცაში და ღმერთში – აი მთავარი ნაყოფი, აი მიზანი ლოცვისა; მოგერიება და გათელვა მტრებისა, მოწინააღმდეგეებისა მიღწევისადმი მიზნისა – საქმეა მეორეხარისხოვანი: არ უნდა მიიზიდოს მან თავისთან მთელი ყურადღება, რათა შეგნებითა და ჭვრეტით გამარჯვებისა არ მივცეთ შესასვლელი საკუთარ თავში ქედმაღლობასა და თვითწარმოდგენას, არ განვიცადოთ საშინელი დამარცხება მიზეზით თავად გამარჯვებისა. შემდეგ მოგვითხრობს სახარება: „ მას ჟამსა შინა იხარებდა იესუ სულითა და თქუა: აღგიარებ შენ, მამაო, უფალო ცისა და ქუეყანისაო, რამეთუ დაჰფარე ესე ბრძენთაგან და მეცნიერთა და გამოუცხადე ესე ჩჩჳლთა. ჰე, მამაო, რამეთუ ესრეთ სათნო-იყო შენ წინაშე. და მიექცა მოწაფეთა და ჰრქუა: ყოველივე მომეცა მე მამისა ჩემისა მიერ, და არავინ იცის, ვინ არს ძე, გარნა მამამან“ ( ლკ. 10:21-22 ) ²²⁶ . ხარობს უფალი მიუწვდომელი სიხარულით ღვთისა წარმატების გამო ადამიანთა; აცხადებს, რომ საიდუმლოება რწმენისა ქრისტიანულისა გამოეცხადებათ არა ბრძენთ და განდიდებულთ ამა სოფლისებს, არამედ ჩვილთ სამოქალაქო მიმართებით, როგორებიც იყვნენ მოწაფენი უფლისანი, აყვანილნი გარემოდან უბრალო ერისა, გაუნათლებელნი, უწიგნურნი. რათა იყო მოწაფე უფლისა, საჭიროა გახდე ჩვილად და ჩვილებრივი უბრალოებით და სიყვარულით მიიღო მისი სწავლება. გამხდართ უკვე მოწაფეებად მიუბრუნდება უფალი გადმოცემით უსაიდუმლოებრივესი სწავლებისა, აცხადებს, რომ ძე, მიუხედავად მიღებისა მის მიერ ადამიანობისა, იმყოფება მაღლა ჩაწვდომისა ყველა გონიერ ქმნილებაზე, მაღლაა ჩაწვდომისა მათისა – მისი ყოვლადწმინდა სახელიც. უბრალოებით და მიმნდობლობით ჩვილთა მივიღოთ სწავლება ლოცვის შესახებ სახელით იესოსით; უბრალოებით და მიმნდობლობით ჩვილებისა მივეახლოთ ვარჯიშს ამ ლოცვით; მხოლოდ ღმერთი მცოდნე სავსებით საიდუმლოსი მისი, მოგვცემს ჩვენ მას მისაწვდომი ჩვენთვის ხარისხით. გავახაროთ ღმერთი შრომით და წარმატებით მსახურებაში, რომელიც მის მიერვე დასწავლებულია და მცნებად მოცემულია ჩვენთვის.

ლოცვა იესოსი იყო საყოველთაო გამოყენებაში ქრისტიანთა პირველი საუკუნეებისა, როგორც უკვე ჩვენ ვთქვით მაღლა. სხვაგვარად არც შეიძლებოდა ყოფილიყო. სახელით უფლისა იესო ქრისტესი აღესრულა უგანსაცვიფრებლესი სასწაულნი წინაშე პირისა მთელი ქრისტიანული საზოგადოებისა, რაც იწვევდა კვებას მთელ საზოგადოებაში ქრისტიანულში რწმენას განუსაზღვრელ ძალაში სახელისა იესოსი. წარმატებულნი იგებდნენ ამ ძალას წარმატებულობისაგან თავიანთი. ამ ძალაზე, უხვად გაღვივებულზე წმინდანებში ღვთისაში, ღირსი ბარსანუფი დიდი გამოხატავს ასე: „ვიცი ერთი მონა ღვთისა ჩვენს მოდგმაში, აწინდელ დროს და ამ კურთხეულ ადგილას, რომელსაც მკვდრებიც შეუძლია აღადგინოს სახელით მეუფისა ჩვენისა იესო ქრისტესი, და დემონებიც განდევნოს, და განუკურნებელი სნეულებები განკურნოს, და აღასრულოს სხვა სასწაულნი არა ნაკლებ სამოციქულოები, როგორც მოწმობს მიმცემი მისდამი ნიჭისა ანდა, უფრო სწორად რომ ვთქვათ ნიჭებისა. და რას ნიშნავს ეს შედარებით იმისა, რისიც შესაძლოა გაკეთება სახელით იესოსი!“ ²²⁷ . ქონით წინაშე თვალთა სასწაულებისა, ხსოვნაში ანდერძი უფლისა, გულში ცეცხლოვანი სიყვარული უფლისადმი, ერთგულნი პირველი ეკლესიისანი გამუდმებით, გულდასმით ცეცხლოვანი გულმოდგინებით ქერუბიმთა და სერაფიმთა ვარჯიშობდნენ ლოცვაში სახელით იესოსი. ასეთია თვისება სიყვარულისა! იგი განუწყვეტლივ იხსენებს საყვარლის შესახებ, იგი განუწყვეტლივ ტკბება სახელით საყვარლისა, იგი იცავს მას გულში, აქვს გონებაში და ბაგეებზე. სახელი უფლისა – მეტია ყოველგვარ სახელზე: იგი წყაროა ტკბობისა, წყაროა სიხარულისა, წყაროა სიცოცხლისა; იგი – სულია; იგი – აცოცხლებს, ცვლის, გადაადნობს, განაღმრთობს. უწიგნურთათვის იგი მთელი დამაკმაყოფილებლობით ცვლის ლოცვისმეტყველებას და ფსალმუნთგალობას: წიგნიერნი, წარემატებიან რა ლოცვაში იესოსაში, მიატოვებენ ხოლმე მრავალფეროვნებას ფსალმუნთგალობისას, იწყებენ უპირატესად ვარჯიშს ლოცვაში იესოსაში, მყოფის გამო მასში უუხვესი ძალისა და საზრდოობისა. ყველაფერი ეს აშკარაა წერილიდან და დადგენილებებიდან წმინდა მამათა. წმინდა აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი ეკლესია სთავაზობს ყველა უწიგნურს, ნაცვლად ყველა ლოცვისმეტყველებისა, ლოცვას იესოსას ²²⁸ , სთავაზობს არა როგორც ახალშემონაღებს, არამედ როგორც ვარჯიშს საყოველთაოდ ცნობილს. ეს დადგენილება, სხვა გადმოცემებთან ერთად აღმოსავლეთის ეკლესიისა, გადავიდა საბერძნეთიდან რუსეთში, და ბევრი უბრალო ხალხთაგან, მცირედწიგნიერნი და თვით უწიგნურნიც, გამოიკვებნენ ძალით ლოცვისა იესოსი ხსნისათვის და სიცოცხლისა მარადიულისა, ბევრმა მიაღწია დიდი წარმატებას სულიერს. წმინდა იოანე ოქროპირი , ურჩევს რა საგულდაგულო და მუდმივ ვარჯიშს ლოცვით იესოსით, განსაკუთრებით მონაზვნებს, ამბობს მასზე, როგორც საგანზე საყოველთაოდ ცნობილზე. ჩვენც, და ჩვენც – ამბობს იგი, – გვაქვს სულიერი შელოცვა: სახელი უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი და ძალა ჯვრისა. ეს შელოცვა არა მხოლოდ განაგდებს დრაკონს სოროდან მისისა და აგდებს ცეცხლში, არამედ თვით კურნავს მოყენებულისაგან მის მიერ ჭრილობებისგან. თუკი ბევრი წარმოთქვამდა ამ შელოცვას და ვერ განიკურნა, მოხდა ეს მცირედმორწმუნეობისა მათი, ხოლო არა ძალადაკარგულობისაგან წარმოთქმულისა. ბევრი, თუმც განუშორებლად მიჰყვებოდნენ ქრისტეს და ავიწროვებდნენ მას, მაგრამ ვერ იღებდნენ სარგებელს, ხოლო სისხლმდინარე დედაკაცს შეხებულს არა სხეულთან, არამედ კიდესთან სამოსლისა მისისა, შეუწყდა ხანგრძლივი დენა სისხლისა. სახელი იესო ქრისტესი საშინელია დემონთათვის, სულიერი ვნებებისა და სნეულებებისათვის. მისით შევამკოთ, მისით შემოვსაზღვროთ თავნი. მისით პავლეც (მოციქული) გახდა დიდი, თუმც კიდეც იყო ჩვენი მსგავსი ბუნებისა“ ²²⁹ . ღირს პახუმი დიდს , საქვეუწყებო მისი მრავალრიცხოვანი საზოგადოებისა მონაზონთა, ანგელოზმა ღვთისამ გადასცა ლოცვითი კანონი. მონაზვნებს, დაქვემდებარებულებს სულიერი ხელმძღვანელობისადმი ღირსი პახუმისა, უნდა ყოველ საათს აღესრულებინათ კანონი, აღსრულებისგან კანონისა გათავისუფლებულნი იყვნენ მიმღწევნი სრულყოფილებისა და შეერთებულისა მასთან განუწყვეტელი ლოცვისა. კანონი, გადაცემული ანგელოზის მიერ, შედგებოდა ყოვლადწმინდისაგან, ლოცვისაგან საუფლოსი, 50-ე ფსალმუნისა, სიმბოლოსი რწმენისა და ასი ლოცვისაგან იესოსი ²³⁰ . კანონში საუბარია ლოცვაზე იესოსაზე ისევე, როგორც ლოცვაზე საუფლოზე, ესე იგი, როგორც საყოველთაოდ ცნობილებზე და საყოველთაოდ ხმარებულებზე. ღირსი ბარსანუფი დიდი ყვება, რომ მონაზვნები ეგვიპტის სკიტისა უპირატესად დაკავებული იყვნენ ლოცვით, რაც ჩანს ცხოვრებიდანაც ღირსი პამბისა, მონაზვნისა და აბბასი მთისა ნიტრიისა, მახლობელისა სკიტთან, რომელშიც, სკიტის მსგავსად, მონაზვნები ატარებდნენ ცხოვრებას განმხოლოვებულს ²³¹ . ნახსენები ამ სიტყვაში მესათნოვეებისაგან ღვთისა, მოვარჯიშეებისა ანდა მწერლებისა ლოცვის შესახებ იესოსი, წმინდა ეგნატე ღმერთშემოსილი ცხოვრობდა ანტიოქიაში, გარდაიცვალა რომში; წმინდა მოწამე კალისტრატე იყო წარმოშობით და მცხოვრები კართაგენისა; ღირსი პახუმი დიდი ცხოვრობდა ზედა ეგვიპტეში; სკიტისა და ნიტრიის მონაზვნები მსგავსად ღირსი ესაიაც, ქვედაში; წმინდა იოანე ოქროპირი ცხოვრობდა ანტიოქიაში და კონსტანტინოპოლში; წმინდა ბასილი დიდი – აღმოსავლეთ ნაწილში მცირე აზიისა, კაბადოკიაში; წმინდა ბარსანუფი დიდი – მიდამოში იერუსალიმისა; წმინდა იოანე კიბისაღმწერელი სინას მთაზე და რამოდენიმე დროის განმავლობაში ქვედა ეგვიპტეში, ალექსანდრიის ახლოს. აქედან ჩანს, რომ ლოცვა სახელით უფლისა იესოსი იყო საყოველადგილო, საყოველთაოდ ხმარებული მსოფლიო ეკლესიაში. გარდა ნახსენები მამებისა წერდნენ ლოცვის შესახებ იესოსი შემდეგნი: ღირსი ისიქი, იერუსალიმელი პრესვიტერი, მოწაფე წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველისა , მწერალი მე-5 საუკუნისა, უკვე მომჩივარი მიტოვებაზე მონაზვნების მიერ ვარჯიშისა იესოს ლოცვისა და სიფხიზლისა; ღირსნი: ფილოთეოს სინელი, სვიმონ ახალი ღვთისმეტყველი , გრიგოლ სინელი , თეოლიპტე ფილადელფიელი , გრიგოლ პალამა , კალისტე და ეგნატე კსანთოპულოები და ბევრი სხვა. ნაწარმოებები მათი უმეტეს წილად მოთავსებულია ფართო კრებულში ასკეტური მწერლებისა, სათნოებათმოყვარეობაში. რუსი მამებიდან არსებობს ნაწარმოებები მასზე ღირსი ნილოს სორელისა , მღვდელმონაზვნისა დოროთესი, არქიმანდრიტისა პაისისა ველიჩკოვსკისა , სქემმონაზვნისა ბასილისა პოლიამერულსკისა და მღვდელმონაზვნისა სერაფიმე საროველისა . ყველა ნახსენები წერილები მამებისა ღირსნია ღრმა პატივისცემისა სიუხვით მცხოვრებისა მათში და მსუნთქავი მათგან მადლისა და სულიერი გონებისა; მაგრამ ნაწარმოებები რუსი მამებისა, განსაკუთრებული სინათლით და უბრალოების გამო გადმოცემისა, დიდი სიახლოვის გამო ჩვენთან შეფარდებით დროისა, უფრო ხელმისაწვდომია ჩვენთვის, ვიდრე წერილები ბერძენ ლამპართა. განსაკუთრებით წერილები ბერისა ბასილისა შესაძლოა და საჭირო მიიჩნეს პირველ წიგნად, რომელსაც ჩვენს დროში მსურველმა წარმატებით დაკავდეს იესოს ლოცვით აუცილებელია მიმართოს ²³² . ასეთია დანიშნულებაც მისი. ბერმა უწოდა თავის წერილს ნინაგზაობანი, წინასიტყვაობანი ანდა ისეთი საკითხავი, რომელიც ამზადებს კითხვისადმი ბერძენი მამებისა. ჩინებულია წიგნი ღირსი ნილოს სორელისა . კითხვით მისით საჭიროა ასევე წინწაიძღოლოს კითხვა ბერძენი მწერლებისა; იგი, გამუდმებით მიუთითებს რა მათზე და განმარტავს მათ, ამზადებს კითხვისათვის და სწორი გაგებისათვის ამ ღრმადმოაზროვნე, წმინდა მასწავლებლებისა, ხშირად მჭევრმეტყველთა, ფილოსოფოსთა, პოეტთა. ყველა საერთოდ ქმნილებები წმინდა მამათა სამონაზვნო ცხოვრებაზე, და განსაკუთრებით იესოს ლოცვაზე, შეადგენს ჩვენთვის, მონაზვნებისათვის უკანასკნელი ჟამისა, შეუფასებელ საგანძურს. დროს ღირსი ნილოს სორელისა , სამი საუკუნით ადრე ჩვენამდე, ცოცხალნი ჭურჭელნი საღვთო მადლისანი იყვნენ უკიდურესად იშვიათნი, ძალზედ გაღარიბდა , მისი გმოხატულების მიხედვით; ახლა ისინი ისე იშვიათნია, რომ შესაძლებელია შეუჩერებლად და შეუცდომლად თქმა: ისინი არ არიან. უგანსაკუთრებულესი წყალობით ღვთისა მიიჩნევა, თუკი ვინმე, მოიქანცება სულითა და სხეულით მონაზვნურ ცხოვრებაში, ბოლოს ამ ცხოვრებისა მოულოდნელად იპოვის სადღაც უდაბნოში ჭურჭელს, რჩეულს პირუთვნელს ღვთისათვის, დამცირებულს წინაშე თვალთა ადამიანთა, განდიდებულს და შექებულს ღვთის მიერ. ასე ზოსიმემ იპოვა იორდანის მიღმა უკაცრიელ უდაბნოში, გარეშე ყოველგვარი იმედისა, დიდი მარიამი ²³³ . ასეთი საბოლოო გაღარიბების გამო სულიერი მოძღვრებისა, მამათა წიგნები წარმოადგენს ერთადერთ წყაროს, რომლისადმიც შეუძლია მიმართოს გაწამებულმა შიმშილით და წყურვილით სულმა, შეძენისათვის არსებითად საჭირო ცოდნისა ღვაწლში სულიერში. ეს წიგნები – უძვირფასესი მემკვიდრეობაა, დატოვებული წმინდა მამების მიერ მათი მონაზვნური შთამომავლობისათვის, ჩვენთვის გლახაკთათვის. ეს წიგნები – ნამცეცებია, ჩამოცვენილნი ჩვენთან და შემადგენელი ჩვენი საქმისა, ნამცეცები სულიერი ტრაპეზიდან მამებისა, მდიდართა სულიერი ნიჭებით. შესამჩნევია, რომ დრო დაწერისა უმეტესი ნაწილისა წიგნთა გონიერ საქმიანობაზე ემთხვევა დროს განსაკუთრებული გაღარიბებისა მონაზვნობაში გონიერი საქმიანობისა. ღირსი გრიგოლ სინელი , მცხოვრები მე-14 საუკუნეში, როდესაც მივიდა ათონის მთაზე, მაშინ იპოვა იქ, შორის ათასი მონაზვნისა, მხოლოდ სამი, რომლებსაც ჰქონდათ რაიმენაირი წარმოდგენა გონიერ საქმიანობაზე. მე-14 და მე-15 საუკუნეებს მიეკუთვნება უმეტესობა წერილებისა იესოს ლოცვის შესახებ. „აღძრულნი საიდუმლო საღვთო შთაგონებით, – ამბობს პაისი ველიჩკოვსკი , – ბევრმა მამამ გადმოსცა წინგნებში წმინდა სწავლება, აღსავსე სიბრძნით წმინდა სულისა, ამ საღვთო გონიერ ლოცვაზე, საფუძველზე საღვთო წერილებისა ძველი და ახალი აღთქმებისა. ეს მოეწყო განსაკუთრებული ღვთის განგებულებით, რათა საღვთო საქმიანობა არ მოსულიყო საბოლოო დავიწყებაში. ბევრი ამ წიგნთაგან, დაშვებით ღვთისა, ცოდვების გამო ჩვენი, განადგურდა მაჰმადიანების მიერ, დამამონებლებისა ბერძნული სახელმწიფოსი; ზოგიერთნი კი განჭვრეტით ღვთისა შენარჩუნდა ჩვენს დრომდე“ ²³⁴ . უაღმატებულესი გონიერი საქმიანობა არაჩვეულებრივად უბრალოა, საჭიროებს, მისაღებად, ჩვილურ უბრალოებას და რწმენას, მაგრამ ჩვენ გავხდით ასეთი რთულნი, რომ სწორედ ეს უბრალოება მიუდგომელია, მიუწვდომელია ჩვენთვის. ჩვენ გვსურს ვიყოთ გონიერნი, გვსურს გავაცოცხლოთ ჩვენი „მე“, ვერ ვითმენთ თვითუარყოფას, არ გვსურს ვიმოქმედოთ რწმენით. ამ მიზეზით ჩვენ გვესაჭიროება მოძღვარი რომელიც გამოგვიყვანდა ჩვენ ჩვენი სირთულისგან, ჩვენი მზაკვრობისგან, ჩვენი ხრიკებისგან, ჩვენი პატივმოყვარეობისგან და თვითწარმოდგენისგან სიფართოვეში და უბრალოებაში რწმენისა. ამ მიზეზით ხდება ხოლმე, რომ სარბიელზე გონიერი საქმიანობისა ჩვილი აღწევს არაჩვეულებრივ წარმატებას, ხოლო ბრძენი გადაცდება ხოლმე გზას და ვარდება ბნელ უფსკრულში ხიბლისა. ძველ დროებში, – ამბობს პაისი ველიჩკოვსკი , – ყოვლადწმინდა საქმიანობა გონიერი ლოცვისა ანათებდა ბევრ ადგილას, სადაც იმყოფებოდნენ წმინდა მამები, და ბევრი მაშინ იყო მოძღვარი ამ სულიერი ღვაწლისა; ამ მიზეზით წმინდა მამებმაც იმ დროისამ, წერისას მის შესახებ, განმარტეს მხოლოდ გამოუთქმელი სულიერი სარგებელი, წარმოშობილი მისგან, არ ჰქონდათ რა, როგორც მე ვთვლი, საჭიროება ეწერათ იმ ნაწილზე საქმიანობისა, რომელიც შეეფერება ახალბედებს. წერდნენ ისინი ნაწილობრივ ამაზეც, რაც ძალიან აშკარაა მქონეთათვის გამოცდილებითი ცოდნისა ღვაწლისა, მაგრამ არ მქონეთათვის მისი, იგი რჩება დაფარულად. როდესაც ზოგიერთმა მამათაგან დაინახეს, რომ ჭეშმარიტი და უხიბლო მოძღვრებისა ამ საქმიანობისა დაიწყო ძალიან შემცირება, მაშინ, აღძრულნი საღვთო სულით, რათა არ გაღარიბებულიყო ჭეშმარიტი სწავლება საწყისზე ამ აზრობრივი ლოცვისა, გადმოსცეს წერილობით თავად საწყისზე და ხერხებზე, როგორც საჭიროა დასწავლა ახალბედებისათვის, შესვლა გონებით ქვეყნად გულისმიერისა, იქ ჭეშმარიტად და უხიბლოდ აღსრულება გონებით ლოცვისა“ ²³⁵ .

ჩვენ ვხედავდით რომ წმინდა წინასწარმეტყველი დავითი იწვევს ყველას, გამონაკლისის გარეშე, ხალხს ღვთისას ლოცვისათვის სახელით უფლისა და რომ დადგენილებით წმინდა ეკლესიისა კანონდება ყველა უწიგნურისათვის და არმცოდნეებისათვის წმინდა წერილისა შეისწავლონ, ჩაანაცვლონ ლოცვისმეტყველება და ფსალმუნთგალობა ლოცვით იესოსით. წმინდა სვიმონი, მთავარეპისკოპოსი თესალონიკისა, მცნებად აძლევს და ურჩევს მღვდელმთქვრებს, მღვდლებს, ყველა მონაზონს და ერისკაცს ყოველ დროს და საათს წარმოთქვან ეს საღვთო ლოცვა, ქონით მისი როგორც თითქოს სუნთქვად სიცოცხლისა ²³⁶ ; აღკვეცისას მონაზვნობაში, როდესაც ახალაღკვეცილს მიეცემა ფსკვნილი, აღმკვეცი ამბობს: „მიიღე, ძმაო, მახვილი სულიერი, რომელიც არის სიტყვა ღვთისა, იგივე ატარე ბაგეებზე შენსაზე, გონებაში და გულში, თქვი განუწყვეტლივ: უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე“ ²³⁷ . მაგრამ ღირსი ნილოს სორელი გვმოძღვრავს, რომ „ხსოვნა ღვთისა, ესე იგი, გონიერი ლოცვა აღმატებულია ყველა საქმიანობაზე, სათნოებათა თავია, როგორც სიყვარული ღვთისა. ვინც ურცხვად და თავხედად მოისურვებს შესვლას ღმერთთან და საუბარს მასთან სუფთად, ვინც აიძულებს მოიხვეჭოს იგი თავის თავში, იგი მოხერხებულად მოიკვლება ეშმაკების მიერ, თუკი დაიშვება, როგორც მაძიებელი მიაღწიოს ამას კადნიერად და ამაყად, მეტად ყველა ღირსებაზე და მოწყობაზე“ ²³⁸ . ზედაპირული შეხედულებით ანდერძი ღირსი ნილოსისა შეიძლება წარმოიდგინოს წინააღმდეგად სჯულდებულებისა საღვთო წერილისა, წმინდა მამათა და გარდამოცემისა ეკლესიისა. აქ არაა წინააღმდეგობა, აქ საუბარია ლოცვის შესახებ იესოსი მის უმაღლეს ხარისხში. ყველა ქრისტიანისათვის შესაძლოა და ჯეროვანი დაკავდეს ლოცვით იესოსით მიზნით სინანულისა და მოწოდებისა უფლისა დახმარებისათვის, დაკავდეს შიშით ღვთისათი და რწმენით, უდიდესი ყურადღებით აზრებისადმი და სიტყვებისადმი ლოცვისა, შემუსვრილებით სულისა; მაგრამ არა ყველასთვის დაიშვება შედგომა ლოცვისმიერი მღვდელმსახურებისათვის გონებით, გულისმიერ საუნჯეში. პირველი სახით შეუძლიათ და ჯეროვანია დაკავდნენ იესოს ლოცვით არა მხოლოდ მონაზვნები, მცხოვრებნი მონასტრებში და დაკავებულნი მორჩილებებით, არამედ ერისკაცნიც. ასეთი ყურადღებიანი ლოცვა შესაძლოა იწოდოს გონიერადაც და გულისმიერადაც, როგორც აღსრულებული ხშირად მხოლოდ გონებით, და გულდასმით მოსაქმეებში ყოველთვის მონაწილეობით გულისა, გამოვლენილით გრძნობებით მგლოვარებისა და ცრემლებით მიზეზით ლმობიერებისა. ლოცვითი მღვდელმსახურება გონებისა გულში მოითხოვს წინასწარ ვარჯიშს პირველ სახეში ლოცვისა, დამაკმაყოფილებელ წარმატებას ამ ლოცვაში. მადლს ღვთისას თავის თავად, ცნობილ მისთვის დროს, მისი კეთილნებებობით, გადაჰყავს მოღვაწე ლოცვისა პირველი სახიდან მეორეში. თუკი სათნოა ღვთისათვის დატოვოს მოღვაწე ლოცვის ამარა სინანულისა, მაშინ დაე დარჩეს იგი მასში, დაე არ ეძიოს მაღალი მდგომარეობები, დაე არ ეძიოს იგი მტკიცე დარწმუნებით, რომ იგი არ მოიხვეჭება ადამიანური ძალისხმევებით – მიინიჭება ღვთის მიერ. მყოფობა სინანულში არის წინდი ხსნისა. ვიყოთ კმაყოფილნი ამ მდგომარეობით, არ ვეძიოთ მდგომარეობა უფრო მაღალი. ასეთი ძიება არის ზუსტი ნიშანი სიამაყისა და თვითწარმოდგენისა, ასეთ ძიებას მივყავართ არა წარმატებისაკენ, არამედ შებრკოლებებისაკენ და დაღუპვისაკენ. წმინდა ნილოსი, საფუძველზე სწავლებებისა ყველა წმინდა მამისა, კრძალავს ნაადრევად მისწრაფებას ჩაყვანისადმი გონებისა გულში, გარეგნული და შინაგანი განმხოლოვებისადმი, შეგრძნებისადმი სიტკბოებისა და სხვა მაღალი ლოცვითი მდგომარეობებისადმი, რომლებიც ცხადდება მაშინ, როდესაც მიიღება ღვთისაგან ლოცვა სინანულისა და მტრები განდგებიან სულისაგან. თქვა ფსალმუნთმგალობელმა: „განმეშორენით ჩემგან ყოველნი მოქმედნი უსჯულოებისანი, რამეთუ შეესმა უფალსა ჴმაჲ ტირილისა ჩემისა; ისმინა უფალმან ვედრებისა ჩემისა, უფალმან ლოცვა ჩემი შეიწყნარა.“ ( ფს. 6:9-10 ). ნუგეშისცემა, სიხარული, სიამოვნება, გაცემა ნიჭებისა არის შედეგები შერიგებისა. ძიება მათი შერიგებამდე არის წამოწყება, აღსავსე უგუნურებით.

მოსახვეჭად ღრმა გულისმიერი ლოცვისათვის საჭიროა მნიშვნელოვანი შემზადება: იგი უნდა შედგებოდეს დამაკმაყოფილებელ შესწავლაში გამოცდილებით სამონაზვნო ცხოვრებისა, დასწავლაში საკუთარი თავისადმი საქმიანობისა სახარებისეული მცნებების მიხედვით: წმინდა ლოცვა ეფუძნება მოწყობას სულისას, წარმოშობილს საქმიანობით მცნებების მიხედვით, განისვენებს ამ მოწყობაში, არ შეუძლია დარჩენა სულში, როდესაც იგი არ იმყოფება ასეთ მოწყობაში. შემზადება უნდა მდგომარეობდეს დამაკმაყოფილებელ შესწავლაში ახალი აღთქმისა და მამათა წერილებისა ლოცვის შესახებ. მით უფრო აუცილებელია უკანასკნელი შემზადება, რომ უქონლობის გამო სულიერი ხელმძღვანელებისა, ერთადერთი ხელმძღვანელი ჩვენი უნდა იყვნენ მამათა წერილები და ლოცვითი მგლოვარება წინაშე ღვთისა. სანუკვარია გულისმიერი ლოცვა; სანუკვარია გულისმიერი განმხოლოვება; სანუკვარია კელიური გამოუსვლელი განმხოლოვება და ცხოვრება უგანმარტოვებულეს უდაბნოში, როგორც განსაკუთრებით ხელის შემწყობი განვითარებისათვის გულისმიერი ლოცვისა და გულისმიერი განმხოლოვებისა. „მაგრამ თავად ეს კეთილი და საუცხოო საქმიანობები, – ამბობს ღირსი ნილოს სორელი , – საჭიროა მოვიდნენ განსჯით, შესაფერის დროს, მიღწევის მიხედვით სათანადო საზომისა წარმატებისა, როგორც ამბობს ბასილი დიდი : ყოველგვარ საქმიანობას უნდა წინ უძღვოდეს განსჯა: განსჯის გარეშე კეთილი საქმეც იქცევა ბოროტებად უდროობის გამო და უზომობისა . როდესაც განსჯით განისაზღვრება დრო და ზომა კეთილისათვის, მაშინ არის ხოლმე საოცარი ხეირი. და კიბისაღმწერელიც, სესხებით სიტყვისა წერილიდან, ამბობს: „ჟამი ჩანს ყოვლისა საქმისა ცასა ქუეშე“ ( ეკლ. 3:1 ), შორის ყოველთა კი, თქვა მან, ჩვენს წმინდა ცხოვრებაშიც არის დრო ყოველი საქმიანობისათვის. და, აგრძელებს რა, ამბობს: არის დრო განმხოლოვებისა, და დრო აღუშფოთებელი ლოცვისათვის: არის დრო განუწყვეტელი ლოცვისათვის, და დრო პირუთნებელი მსახურებისათვის. არ მოვიხიბლოთ ამაყი გულმოდგინებით და ვეძიოთ უდროოდ ის, რაც მოდის ნაცნობ დროს. საწინააღმდეგო შემთხვევაში ვერ მივიღებთ ვერაფერს სათანადო დროსაც. არის დრო დათესვისა შრომებისა, და დრო მომკისა თავთავისა გამოუთქმელი მადლისა“ ²³⁹ . განსაკუთრებით ღირსი ნილოსი კრძალავს უგუნურ მისწრაფებას განდეგილობისაკენ, ხოლო ასეთი მისწრაფება თითქმის ყოველთვის უჩნდებათ პიროვნებებს, არ მცოდნეებს არც თავიანთი თავისა, არც მონაზვნობისა, ამიტომაც შებრკოლებები და თვითცდუნებულობები, ამ სახის ცხოვრებაში, ხდება ხოლმე ძალიან მძიმენი. თუკი მონაზვნებს ეკრძალებათ უდროო მისწრაფება ლოცვისადმი, აღვლენილისადმი გონებით გულისმიერ ტაძარში, მით მეტად იკრძალება იგი ერისკაცებისათვის. ჰქონდათ უღრმესი გულისმიერი ლოცვა წმინდა ანდრეა სალოსს და რომელიღაც სხვებს, საკმაოდ ცოტა ერისკაცებს: ეს – გამონაკლისია და უდიდესი იშვიათობა, რომელიც არაფრით შეიძლება იყოს წესი ყველასათვის. მითვლა თავისა ამ გამონაკლისი პიროვნებებისადმი არის არა რაიმე სხვა, თუ არა ცდუნება თავისა თვითწარმოდგენით, დაფარული ხიბლი უწინ აშკარა ხიბლზე. პაისი ველიჩკოვსკი წერილში ბერისადმი თეოდოსისა ამბობს: „მამათა წიგნები, განსაკუთრებით ისინი მათგან, რომლებიც ასწავლიან ჭეშმარიტ მორჩილებას, სიფხიზლეს გონებისას და განმხოლოვებას. ყურადღებასა და გონიერ ლოცვას, ესე იგი, იმას, რომელიც აღესრულება გონებით გულში, გამონაკლისის სახით შეეფერება მხოლოდ სამონაზვნო ჩინს, ხოლო არა ყველა საერთოდ მართლმადიდებელ ქრისტიანებს. ღმერთშემოსილი მამები, გადმოცემისას სწავლებისა ამ ლოცვის შესახებ, ამტკიცებენ, რომ მისი საწყისი და ურყევი საფუძველი არის ჭეშმარიტი მორჩილება, რომლისგანაც იშვება ჭეშმარიტი სიმდაბლე, ხოლო სიმდაბელ იცავს მოღვაწეს ლოცვაში ყველა ხიბლებისაგან, შემდგომებისა თავნებებისადმი. ჭეშმარიტი მონაზვნური მორჩილება და სრულყოფილი ყველაფერში მოკვეთა საკუთარი ნებისა და გონებისა საერთოდაც არაა შესაძლებელი მოიხვეჭონ ერისკაცებმა. როგორ იქნება შესაძლებელი ერისკაცებმა, მორჩილების გარეშე, თვითნებობით, რომელსაც მოჰყვება ხიბლი, ძალა დაიტანონ ამდენად საშინელი და საზარელი საქმისათვის, ესე იგი, ასეთი ლოცვისათვის, გარეშე ყოველგვარი დამოძღვრისა? როგორ აიცილონ მათ სხვადასხვა და სხვადასხვაგვარი ხიბლები მტრულნი, მიყენებულნი ამ ლოცვისადმი და მისი მოქმედთათვის უსასტიკესად? ისე საშიშია ეს საგანი, ესე იგი ლოცვა – ლოცვა, არა უბრალოდ გონიერი (გონებრივი), ესე იგი, აღსრულებული გონებით არაშემოქმედებითით, მაგრამ მოქმედით შემოქმედებითად გონებით გულში – რომ ჭეშმარიტი მორჩილნიც, არა მხოლოდ მომკვეთნი, არამედ სრულადაც მომაკვდინებელნი ნებისა თავიანთი და განსჯისა წინაშე მამათა თავიანთთა, ჭეშმარიტი და უგამოცდილესი მოძღვრებისა საქმიანობისა ამ ლოცვისა, ყოველთვის იმყოფებიან შიშში და კანკალში, შიშობენ და თრთიან, რათა არ ევნონ ამ ლოცვაში რომელიმე ხიბლით, თუმც კიდეც იცავს მათ ყოველთვის მისგან ღმერთი, ჭეშმარიტი სიმდაბლის გამო მათისა, რომელიც მათ მოიხვეჭეს მადლით ღვთისა მეშვეობით ჭეშმარიტი მორჩილებისა თავიანთი. მით მეტად ერისკაცებს, მცხოვრებთ მორჩილების გარეშე, თუკი ისინი მხოლოდ კითხვით ასეთი წიგნებისა აიძულებენ თავს ლოცვას, მოსალოდნელია საშიშროება ჩავარდნისა რომელიმე ხიბლში, შემთხვეულში დამწყებთადმი თვითნებურად ღვაწლისა ამ ლოცვისა. ამ ლოცვას წმინდანებმა უწოდეს ხელოვნება ხელოვნებათა: ვინ შეძლებს შეისწავლოს იგი გარეშე ხელოვანისა, ესე იგი, გარეშე გაწაფული მოძღვრისა? ეს ლოცვა არის სულიერი მახვილი, ჩუქებული ღვთისაგან, დასაკლავად მტრისა ჩვენი სულებისა. ამ ლოცვამ გაიბრწყინა როგორც მზემ, მხოლოდ მონაზონთა შორის, განსაკუთრებით ქვეყნებში ეგვიპტისა, ასევე ქვეყნებში იერუსალიმისა, მთაზე სინასი და ნიტრიისა, ბევრ ადგილებში პალესტინისა, და სხვა ბევრ ადგილას, მაგრამ არა ყველგან, როგორც ცხადია ცხოვრებიდან წმინდა გრიგოლ სინელისა . მან მოიარა მთელი წმინდა (ათონის) მთა და, გააკეთა რა საგულდაგულო ძიება მოსაქმეთა ამ ლოცვისა, ვერ იპოვა მასში არც ერთი, რომელსაც ექნებოდა თუმც ცოტა წარმოდგენა ამ ლოცვის შესახებ ²⁴⁰ . აქედან აშკარაა: თუკი ასეთ წმინდა ადგილას ღირსმა გრიგოლმა ვერ იპოვა არც ერთი მოქმედი ლოცვისა, მაშინ ბევრ ადგილასაც საქმიანობა ამ ლოცვისა იყო უცნობი შორის მონაზონთა. ხოლო სადაც დაკავებულნი იყვნენ მისით, სადაც იგი გაბრწყინდა შორის მონაზონთა მსგავსად მზისა, იქ იცვებოდა საქმიანობა ამ ლოცვისა, როგორც დიდი და გამოუთქმელი საიდუმლოება, ცნობილი მხოლოდ ღვთისათვის და მისი მოქმედთათვის. ერის ხალხისათვის საქმიანობა ამ ლოცვისა იყო სრულად უცნობი. მაგრამ ახლა, დაბეჭდის შემდეგ მამათა წიგნებისა, იგებენ მის შესახებ არა მხოლოდ მონაზვნები, არამედ ყველა ქრისტიანებიც, მიზეზით ამისა ვშიშობ და ვთრთი, რათა ზემოთთქმული მიზეზის გამო, ესე იგი, თვითნებური შებიჯებისა ღვაწლში ამ ლოცვისა, გარეშე მოძღვრისა, ასეთი თვითნებები არ დაექვემდებარონ ხიბლს, რომლისაგანაც ქრისტე მხსნელი დაე გვიხსნის თავისი მადლით ყველას, მსურველთ ხსნისა“ ²⁴¹ . მივიჩნევთ მოვალეობად ჩვენად გადმოვცეთ აქ, ხარისხის მიხედვით ღარიბული გაგებისა ჩვენისა და ღარიბული გამოცდილებისა, სწავლებას წმინდა მამათას შემოქმედებით დამუშავებაზე ლოცვისა იესოსი, აშკარა აღნიშვნით, როგორი სახე ვარჯიშისა ლოცვით და როგორი სახე გონიერი და გულისმიერი ლოცვისა შეეფერება ყველას გარეშე გამონაკლისისა ქრისტიანებს და დამწყებ მონაზვნებს, და როგორი სახე საქმიანობისა ჩვეულია წარმატებულთათვის, აყვანილთათვის წარმატებაში ღვთის კეთილი ნებით და ღვთის მადლით.

გარეშე ყოველგვარი ეჭვისა პირველი ადგილი შორის ყველა წესისა საჭიროა მივცეთ წესს, შემოთავაზებულს წმინდა იოანე კიბისაღმწერლის მიერ , როგორც განსაკუთრებით მოსახერხებელს, სრულად უსაფრთხოს, საჭიროს, თვით აუცილებელს ნამდვილობისათვის ლოცვისა, შესაფერისს ყველა ღვთისმოსავად მცხოვრებთა და მაძიებელთა ხსნისა ქრისტიანებისათვის, ერისკაცებისთვისაც და მონაზვნებისთვისაც. დიდი მოძღვარი მონაზონთა ორჯერ საუბრობს ამ ხერხზე თავის კიბეში, ამყვანში მიწიდან ზეცამდე: სიტყვაში მორჩილების შესახებ და სიტყვაში ლოცვის შესახებ. უკვე ის, რომ იგი გადმოსცემს თავის წესს გადმოცემისას სწავლებისა მორჩილების შესახებ საერთოსაცხოვრებლის მონაზონთათვის, სიცხადით აჩვენებს, რომ ეს წესი დაწესებულია ახალბედა მონაზვნებისათვისაც. შეთავაზება წესისა მეორდება ცალკე, ფართო სწავლებაში ლოცვის შესახებ, შემდგომად დამოძღვრისა განმხოლოვებულთა, მაშასადამე მეორდება წარმატებული მონაზვნებისთვის: ეს აჩვენებს სიცხადით, რომ წესი ძალიან კარგია განმხოლოვებულთათვისაც, და წარმატებული მონაზვნებისთვისაც. ვიმეორებთ: უდიდესი ღირსება წესისა მდგომარეობს იმაში, რომ იგი, მთელი დამაკმაყოფილებლობისას თავისი, სრულად უსაფრთხოა. სიტყვაში ლოცვის შესახებ წმინდა იოანე კიბისაღმწერელი ამობს: „იღვაწე დააბრუნო, უფრო სწორად, მოამწყვდიო აზრი სიტყვებში ლოცვისა. თუკი მიზეზით სიჩვილისა, იგი დაიღლება და გადაუხვევს, კვლავ შეიყვანე იგი. ჩვეულია გონებისათვის დაუდგრომლობა. შეუძლია დაამყაროს იგი იმას, ვინც ადგილს უჩენს ყველაფერს თუკი მოიხვეჭ ამ საქმიანობას და მუდმივად მიჰყვები მას, მაშინ მოვა განმსაზღვრელი შენში საზღვრებისადმი ზღვისა შენისა და ეტყვის მას ლოცვისას შენისას: „ აქამომდე მოხჳდე და არა გარდაჰჴდე“ ( იობ. 38:11 ). შეუძლებელია შეკვრა სულისა, მაგრამ სადაც იმყოფება შემოქმედი ამ სულისა, იქ ყველაფერი ემორჩილება მას ²⁴² . საწყისი ლოცვისა – გულისთქმებია, განგდებულნი ლოცვით თავად მათ საწყისში; შუაგული – როდესაც გონება იმყოფება მხოლოდ სიტყვებში, წარმოთქმულებში ხმოვანად ანდა გონებით, ბოლო – აღტაცება გონებისა ღმერთამდე“ ²⁴³ . სიტყვაში მორჩილებისადმი წმინდა იოანე ამბობს: „იბრძოლე აზრთან განუწყვეტლივ, დაბრუნებით მისი შენთან, როდესაც იგი მიფრინავს: ღმერთი არ მოითხოვს მორჩილთაგან ლოცვას განუფანტავს. არ იწუხო, გაძარცვულმა, არამედ გაგულოვანდი, მუდმივად დააბრუნე გონება საკუთარ თავთან“ ²⁴⁴ . აქ გადმოცემულია წესი ყურადღებით სალოცავად, სალოცავად ხმითაც, და მხოლოდ გონებითაც. ყურადღებიან ლოცვაში არ შეიძლება არ მიიღოს მონაწილეობა გულმაც, როგორც თქვა ღირსმა მარკოზმა. „გონება, მლოცველისა გართობის გარეშე, ავიწროვებს გულს“ ²⁴⁵ . ასეთნაირად, ვინც ილოცებს წესით, გადმოცემულით წმინდა იოანე კიბისაღმწერელის მიერ , იგი ილოცებს ბაგეებითაც, და გონებითაც, და გულითაც; იგი წარემატება რა ლოცვაში, მოიხვეჭს გონიერ და გულისმიერ ლოცვას, მოიხვეჭს თავის თავში საღვთო მადლს, როგორც ჩანს მოყვანილი სიტყვებიდან დიდი მოძღვრისა მონაზონთა. რა გავაკეთოთ მეტად? არაფერი. ასეთი სახისახ ვარჯიშისა ლოცვით როგორი შეისაძლოა იყოს ხიბლი? მხოლოდ ერთი გატაცება გაფანტულობისაკენ: შეცდომა, სრულად აშკარა, ახალბედებში გარდაუვალი, შესაძლებელი დაუყოვნებლივი მკურნალობისადმი დაბრუნების მეშვეობით აზრისა სიტყვებში, განადგურებადი წყალობით და დახმარებით ღვთისა თავის დროზე, მუდმივი ღვაწლისას. იკითხავენ: განა ასეთი დიდი მამა, მცხოვრები იმ დროს, როდესაც გონიერი საქმიანობა ყვაოდა, არაფერს ამბობს ლოცვის შესახებ, აღსრულებულზე გონებით გულში? ამბობს, მაგრამ ისე დაფარულად, რომ მხოლოდ ცნობილნი გამოცდილებით საქმიანობასთან ლოცვისა შეძლებენ გაიგონ, რაზეა საუბარი. ასე მოიქცა წმინდანმა, ნახელმძღვანელებმა სულიერი სიბრძნით, რომლითაც დაწერილია მთელი წიგნი მისი. გადმოცემით ლოცვის შესახებ ძალიან ზუსტი და დამაკმაყოფილებელი სწავლებისა, შემძლებელი აიყვანოს მოქმედი მადლისმიერ მდგომარეობაში, კიბისაღმწერელმა გამოხატა იგავით იმის შესახებ, რაც აღესრულება დაფარვისას ლოცვითი ღვაწლისა მადლით. „ზოგიერთი, – თქვა მან, – მიუბრუნდება ხშირად გულს, ხოლო ზოგიერთი – არის რა გონებით ეპისკოპოსი გულისა, თავადი და მღვდელმთავარი, მიმრთმევი ქრისტესადმი სიტყვიერ მსხვერპლთა“ ²⁴⁶ . ზოგიერთი – ლოცულობს ყურადღებით, მონაწილეობით გულისა, ზოგიერთი – ჩადის გონებით გულისმიერ ტაძარში და იქიდან მიუძღვნის საიდუმლო ლოცვას, აღსავსეს ძალით და მადლით საღვთოთი. მეორე ხდება პირველისგან. ყურადღება გონებისა ლოცვისას იზიდავს გულს თანაგრძნობისათვის; გაძლიერებისას ყურადღებისა, თანაგრძნობა გულისა გონებისადმი იქცევა შეერთებაში გულისა გონებასთან: საბოლოოდ, ყურადღებისას, შეთვისებულისას ლოცვისადმი, გონება ჩადის გულში უღრმესი ლოცვითი მღვდელმსახურებისათვის. ყველა ეს აღესრულება წინამძღოლობით მადლისა ღვთისა, მისი კეთილი ნებით და განხილვით. სწრაფვა მეორისადმი მოხვეჭვამდე პირველისა არა მხოლოდ უსარგებლოა, არამედ შეისაძლოა იყოს მიზეზი უდიდესი ზიანისა, თავიდან აცილებისათვის ამ ზიანისა შეფარულია ლოცვითი საიდუმლო ცნობისმოყვარეობისაგან და დაუფიქრებლობისაგან წიგნში, განკუთვნილში საერთო გამოყენებისათვის მონაზვნებისათვის. იმ ნეტარ დროებში, სიუხვისას ცოცხალი ჭურჭლებისა მადლისა, შეეძლოთ მიემართათ რჩევისათვის მათისა, ყველა განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მსაჭიროებელში რჩევისა.

შორის რაითის მონაზვნებისა, რომელთათვისაც დაწერილია ნეტარი იოანეს მიერ „კიბე“, ყვაოდა გონიერი ლოცვა ხელმძღვანელობით გამოცდილი, სულიერი მოძღვრისა. ამ წმინდა მწერალზე კვლავ გამოხატავს იგავურად (იგავებით – რედ .) და შეფარულად (საიდუმლოებრივად – რედ .) სიტყვაში მწყემსისადმი. გამოხატავს იგი ასე: „უწინარეს ყოვლისა, ო პატიოსანო მამაო, საჭიროა ჩვენთვის სულიერი ძალა, რათა ისინი, რომლებიც ჩვენ ვისურვეთ შეგვეყვანა წმინდათა წმინდაში, რომელთათვისაც განვიზრახეთ გვეჩვენებინა ქრისტე, განსვენებული მათზე საიდუმლოებრივ და იდუმალ ტრაპეზზე – განსაკუთრებით სანამ ისინი იმყოფებიან წინაკარში ამ შესასვლელისა, და როდესაც დავინახავთ, რომ მათ ავიწროვებს და ჩაგრავს ერი, მიზნით აუკრძალონ მათ სასურველი შესასვლელი – ჩვენ შეგვეძლოს აყვანით ხელში, როგორც ჩვილნი, გავათავისუფლოთ ერისაგან გულისთქმათა. თუკი ჩვილები უკიდურესად შიშვლები არიან და უძლურნი, მაშინ აუცილებელია ჩვენთვის ავიყვანოთ ისინი ბეჭებზე (მხრებზე – რედ .), და ავზიდოთ ბეჭებზე, სანამ ისინი არ გავლენ კარში შესასვლელისა, ზუსტად ვიცი: ჩვეულებრივ იქ იქნება ყოველნაირი სივიწროვე და ჭყლეტა. რატომაც თქვა ვიღაცამ ამ სივიწროვეზე: ესე არს შრომაჲ ჩემი ჩემ წინაშე, ვიდრემდის შევიდე მე სიწმიდესა ღმრთისასა“ ( ფს. 72:16-17 ), – და შრომა გადაიჭიმება მხოლოდ შესვლამდე“ ²⁴⁷ . „მსურველი დაინახოს უფალი შიგნით თავისა, ცდილობს განწმინდოს გული თავისი განუწყვეტელი ხსოვნით ღვთისა. აზრობრივი ქვეყანა სუფთასი სულით – შიგნითაა მისა. მზე მანათებელი მასში – ნათელია წმინდა სამებისა. ჰაერი.., რომლითაც სუნთქავენ მცხოვრებნი მისი, – ყოვლადწმინდა სულია. სიცოცხლე, სიხარული და მხიარულება ამ ქვეყნისა – ქრისტეა, სინათლე სინათლისგან – მამისაგან, ესაა – იერუსალიმი და სამეფო ღვთისა, დაფარული „შიგნით ჩვენში“, სიტყვის მიხედვით უფლისა ( ლკ. 17:11 ). ეს ქვეყანა – ღრუბელთა დიდებისა ღვთისა: მხოლოდ სუფთანი გულით შევლენ მასში, რათა დაინახონ სახე თავიანთი მეუფისა და რათა განათდნენ გონებანი მათნი სხივით ნათლისა მისისა ²⁴⁸ . შეეცადე შეხვიდე საუნჯეში, რომელიც შიგნითაა შენში, და დაინახავ საუნჯეს ზეციურს. ესეც და მეორეც – ერთია: ერთი შესასვლელით შეხვალ ორივეში. კიბე სასუფეველისაკენ ზეციურისა – შიგნითაა შენში: იგი მოწყობილია საიდუმლოებრივად სულში შენსაში. ჩაძირე შენი თავი შენში ცოდვისგან და იპოვი იქ საფეხურებს, რომლებითაც შეძლებ ასვლას ზეცაში“ ²⁴⁹ . შეჰყავდა მოწაფენი თავიანთი ტაძარში გულისმიერი მადლისმიერი ლოცვისა და მდგომსრეობებში, წარმოშობილებში მის მიერ, ღირს ბარსანუფის, მონაზონს მიმღწევს უმაღლესი ხარისხისადმი სულიერი წარმატებისა. შორის დარიგებებისა მისი ვკითხულობთ შემდეგსაც, მიცემულს რომელიღაც განმხოლოვებულისათვის, მყოფისათვის მის ხელმძღვანელობაში: „ერთადერთმა უცოდველმა ღმერთმა, მხსნელმა მოსასოეთა მასზე, დაე განამტკიცოს სიყვარული შენი სამსახუროდ მისი ღირსებაში და სიმართლეში ყველა დღეს სიცოცხლისა შენისა, ტაძარში და სამსხვერპლოზე შინაგანი ადამიანისა, სადაც მიიძღვნება სულიერი მსხვერპლნი ღვთისადმი, ოქრო, გუნდრუკი და მური, სადაც შეიწირება ზვარაკი ჭამებული, იპკურება პატიოსანი სისხლი უმანკო ტარიგისა, სადაც გაისმის თანხმიერნი წამოძახილები წმინდა ანგელოზთა: „მაშინ შესწირნენ საკურთხეველსა შენსა ზედა ზუარაკნი“ ( ფს. 50:21 ). მაშინ – როდის? როდესაც მოვა უფალი ჩვენი, ეს დიდი მღვდელმთავარი, მომტანი და მიმღები უსისხლო მსხვერპლისა; როდესაც, სახელით მისით, კოჭლი, მჯდარი მშუენიერ კარიბჭეებთან, ეღირსება გაიგონოს სასიხარულო ხმა: „აღდეგ და ვიდოდე“ ( საქ. 3:6 ). კოჭლი შედის მაშინ ტაძარში, თუმც კი ხტის, და აქებს ღმერთს. მაშინ წყდება სიზმარი დაუდევრობისა და უვიცობისა, მაშინ ჩამოშორდება თვლემა გულგატეხილობა და სიზარმაცე ქუთუთოებიდან, მაშინ ხუთი ბრძენი ქალწული ანთებს ლამპარს თავიანთს ( მთ. 25:7 ) და ზეიმობენ სასიძოსთან ერთად წმინდა სასახლეში, გალობით თანხმობით, განმხოლოვებულად: „განიცადეთ და იხილეთ, რამეთუ ტკბილ არს უფალი; ნეტარ არს კაცი, რომელი ესავს მას“ ( ფს. 33:9 ), მაშინ წყდება ბრძოლებიც, და შებილწვებიც, და მოძრაობებიც, მაშინ მეფდება წმინდა მშვიდობა წმინდა სამების, დაიბეჭდება საგანძური და რჩება განუძარცვავი. ილოცე, რათა ჩაწვდე და მიაღწიო, და გაიხარო ქრისტე იესოში უფალში ჩვენსაში ²⁵⁰ . ჩაიგონება უდიდესი მოწიწება ლოცვისმიერი გულისმიერი მღვდელმსახურების მიმართ დიდებული გამოსახვით მისით, გაკეთებულით მამების მიერ. ეს მოწიწება და თავად კეთილგონიერება მოითხოვს ჩვენგან, რათა ჩვენ უარი ვთქვათ ნაადრევ, თვითნებურ, ამაყ, უგუნურ ძალისხმევაზე შევიდეთ საიდუმლოებრივ ტაძარში. მოწიწებაცა, და კეთილგონიერებაც გვასწავლის ჩვენ ვიმყოფებოდეთ ყურადღებიანი ლოცვით, ლოცვით სინანულისა, კარებთან ტაძრისა. ყურადღება და შემუსვრილება სულისა – აი ის საუნჯე, რომელიც მიცემულია თავშესაფრად მონანიე ცოდვილებისთვის. იგი – წინაკარია ტაძრისა. მასში დავიმალოთ და მოვთავსდეთ ცოდვისაგან. დაე შეგროვდნენ ამ ბითეზდაში ყველა, სნეულნი ზნეობრივი კოჭლობით, ყველა კეთროვანნი, ყველა ბრმანი და გამხმარნი, ერთი სიტყვით, ყველა სნეულნი ცოდვით, „მომლოდინენი წყლისა მის აღმღურევასა“ ( ინ. 5:3 ) – მოქმედებისა წყალობისა და მადლისა ღვთისა. თავად ერთადერთი უფალიც, ცნობილ მისთვის დროს, ანიჭებს კურნებას და შესვლას ტაძარში, ერთადერთი თავისი მიუწვდომელი კეთილი ნებით. „მე გიცნი, რომელნი გამოგირჩიენ“ ( ინ. 13:18 ), – ამბობს მხსნელი. „არა თქუენ გამომირჩიეთ მე, – ეუბნება იგი რჩეულებს თავისსას, – არამედ მე გამოგირჩიეთ თქუენ, და დაგადგინენ თქუენ, რაჲთა თქუენ წარხჳდეთ და ნაყოფი გამოიღოთ, რაჲთა, რაი-იგი სთსოოთ მამასა ჩემსა სახელითა ჩემითა, მოგცეს თქუენ“ ( ინ. 15:16 ).

საკმაოდ კარგია წესი სწავლებისა იესოს ლოცვისა, შემოთავაზებული მღვდელმონაზონის მიერ დოროთესი, რუსი მოღვაწისა და ასკეტური მწერლისა. „ვინც ლოცულობს ბაგეებით, – ამბობს მღვდელმონაზონი, – ხოლო სულზე დაუდევარია და გულს არ იცავს, ასეთი ადამიანი ლოცულობს ჰაერზე, და არა ღვთისადმი, და ამაოდ შრომობს, იმიტომ რომ ღმერთი ყურს უგდებს გონებას და გულმოდგინებას, და არა მრავალსიტყვაობას. ლოცვა საჭიროა მთელი გულმოდგინებით საკუთარით: სულისაგან და გონებისაგან და გულისაგან საკუთარისა, შიშით ღვთისა, მთელი ძალით საკუთარით. გონიერი ლოცვა არ უშვებს შესვლას შინაგან საუნჯეში არც გაფანტულობისა, არც ბილწი გულისთქმებისა გსურს კი ისწავლო საქმიანობა გონიერი და გულისმიერი ლოცვისა? მე გასწავლი შენ. ყური მიგდე გულმოდგინედ და გონივრულად, მომისმინე მე, საყვარელო ჩემო. თავიდან საჭიროა შენთვის წარმოთქმა ლოცვისა იესოსი ხმით, ესე იგი, ბაგეებით, ენით და მეტყველებით, გასაგონად შენთვის მხოლოდ. როდესაც გაძღება ბაგეები, ენა და გრძნობები ლოცვით, წარმოთქმულით ხმოვანად, მაშინ ხმოვანი ლოცვა წყდება და იწყებს იგი წარმოთქმას ჩურჩულით. შემდგომად ამისა საჭიროა დასწავლა გონებით, შემჩნევა და გუმლმოდგინება ყოველთვის ხორხისმიერ გრძნობისადმი . მაშინ გონიერი და გულისმიერი ლოცვა დაიწყებს მინიშნებით ²⁵¹ , თვითმპყრობელურად, განუწყვეტლად აღმართვას, აღზევებას და მოქმედებას, ყოველ დროს, ყოველ საქმეში, ყოველ ადგილას“ ²⁵² . ნეტარი ბერი, მღვდელმონაზონი სერაფიმე საროველი , უანდერძებს ახალბედას, მანამდეარსებული საერთო ჩვეულების მიხედვით საროვის უდაბნოში, აღასრულოს განუწყვეტლივ ლოცვა: „უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი“. ლოცვისას, – ჰმოძღვრის ბერი, – ყურადღება მიაქციე საკუთარ თავს, ესე იგი, შემოკრიბე გონება და შეაერთე იგი სულთან. თავიდან, ერთი, ორი დღით და მეტად, აღასრულე ეს ლოცვა მხოლოდ გონებით, ცალკე, ყურადღებით ყოველი სიტყვისადმი განსაკუთრებით. როდესაც უფალი გაათბობს გულს შენსას სითბოთი მადლისა თავისი და შეგაერთებს შენ ერთ სულად, მაშინ გამოდინდება შენში ეს ლოცვა განუწყვეტლივ და ყველგან იქნება შენთან, გასიამოვნებს და გამოგკვებს შენ ²⁵³ . სწორედ-ამას ნიშნავს სიტყვები, ნათქვამი წინასწარმეტყველის მიერ ესაიასი: „ცუარი, შენმიერი საკურნებელ მათდა არს“ ( ფს. 26:19 ). როდესაც გექნება შენს თავში ეს საკვები სულიერი, ესე იგი საუბარი უფალთან, მაშინ რატომ უნდა იარო კელიებში ძმებისა, თუმც ვინმეს მიერ კიდეც იყო მიწვეული? ჭეშმარიტად გეუბნები შენ, რომ ამაოდმეტყველება არის უქმობისმოყვარეობა. თუკი შენ ვერ იგებ, მაშინ შეგიძლია კი განსაჯო რაიმეს შესახებ და ასწავლო სხვებს? იდუმე, განუწყვეტლად იმდუმარე, გახსოვდეს ყოველთვის თანდასწრება ღვთისა და სახელი მისი. არავისთან შეხვიდე საუბარში, მაგრამ ამასთან გაფრთხილდი განიკითხო მოსაუბრენი და მოცინარნი. იყავი ამ შემთხვევაში ყრუ და მუნჯი. რასაც კი შენზე არ საუბრობდნენ, ყველაფერი გაუშვი გვერდით ყურებისა. მაგალითად შენისა შეგიძლია აიღო სერაფიმე ახალი, რომლისაც ლოცვა იყო განუწყვეტელი, ზნე მშვიდი, ბაგეები მდუმარენი, გული მდაბალი, სული ლმობიერი, სხეული და სული სუფთა, უბიწოება უმწიკვლო, სიგლახაკე ჭეშმარიტი და უპოვარება მეუდაბნეური; მორჩილება მისი იყო უდრტვინველი, საქმიანობა – მომთმენი, შრომა – გულმოდგინე. მჯდარი ტრაპეზზე, არ იყურო და არ განიკითხო, რამდენს ვინმე სჭამს, არამედ ყურადღება გაამახვილე შენს თავზე, კვებე სული ლოცვით“ ²⁵⁴ . ბერი, მიცემისას ასეთი დარიგებისა ახალბედა მონაზვნისათვის, გამტარებელისა საქმიანი ცხოვრებისა მონასტრის შრომებში, და დარიგებით მისდამი ვარჯიშისა ლოცვით, შესაფერისით საქმიანისათვის, უკრძალავს ნაადრევ უგუნურ სწრაფვას ცხოვრებისათვის გონებაჭვრეტითისა და შესაბამისი ამ ცხოვრებისადმი ლოცვას. „ყოვლისათვის, – ამბობს იგი, – მსურველისა გაატაროს ცხოვრება სულიერი, საჭიროა დაიწყოს ქმედითი ცხოვრებით, და შემდეგ უკვე გადავიდეს გონებაჭვრეტითზე, იმიტომ რომ ქმედითი ცხოვრების გარეშე გონებაჭვრეტითში მისვლა შეუძლებელია. ქმედითი ცხოვრება ემსახურება განწმენდას ჩვენსას ცოდვილი ვნებებისაგან და ავყავართ ჩვენ ხარისხში ქმედითი სრულყოფილებისა, და ამით თავად გაჰყავს ჩვენთვის გზა გონებაჭვრეტითი ცხოვრებისაკენ. მას შეუძლია შეუდგნენ მხოლოდ განწმენდილნი ვნებებისგან და მომხვეჭნი სრული სწავლებისა ქმედით ცხოვრებაში, როგორც ეს შესაძლებელია დავინახოთ სიტყვებისგან წმინდა წერილისა: „ნეტარ იყვნენ წმიდანი გულითა, რამეთუ მათ ღმერთი იხილონ“ ( მთ. 5:8 ) და სიტყვებიდან წმინდა გრიგოლ ღვთისმეტყველისა : გონებითჭვრეტას შეუძლია მიეახლონ მხოლოდ უსრულყოფილესნი თავიანთი გამოცდილებით ( ქმედით ცხოვრებაში). გონებაჭვრეტითი ცხოვრებისადმი საჭიროა მიახლება შიშით და კანკალით, შემუსვრილებით გულისა და სიმდაბლით, ბევრი გამოცდით წმინდა წერილისა და ხელმძღვანელობის ქვეშ გამოცდილი ბერისა, თუკი ასეთის შესაძლოა პოვნა, ხოლო არა კადნიერებით და თვითნებობით. კადნიერი და ამპარტავანი (ამაყი – რედ .), სიტყვებით გრიგოლ სინელისა , არა ღირსების მიხედვით თავისი ძიებისას (მაღალი სულიერი მდგომარეობისა), მზუაობრობით ძალას ხმარობს მიაღწიოს იგი ნაადრევად. და კვლავ: თუკი ვინმე ოცნებობს აზრით თავისით მიაღწიოს მაღალ მდგომარეობას და მოიხვეჭა სურვილი სატანური, და არა ჭეშმარიტი, მას ეშმაკი იჭერს თავისი ბადეებით, როგორც მსახურს თავისას“ ²⁵⁵ . გაფრთხილებით ასეთნაირად ამაყი მისწრაფებისაგან მაღალი ლოცვითი მდგომარეობებისადმი, ბერი დაჟინებით მოითხოვს, შესაძლოა ვთქვათ, აუცილებლობით ყველა საერთოდ მონაზონთათვის, არაფრით არ გამოკლებით თავად ახალბედა მორჩილთა, ყურადღებიან ცხოვრებას და განუწყვეტელ ლოცვას. შეიმჩნევა, რომ, უმეტეს წილად, ის მიმართულება, რომელიც მიიღება შებიჯებისას მონასტერში, რჩება გაბატონებული მონაზონში მთელი მისი ცხოვრების განმავლობაში. „მადლისმიერ ნიჭებს, – ამტკიცებს სერაფიმე, – იღებენ მხოლოდ ისინი, რომლებსაც აქვთ შინაგანი საქმიანობა და ფხიზლობენ სულებისათვის თავიანთისა ²⁵⁶ . ჭეშმარიტად გადამწყვეტნი ემსახურონ ღმერთს უნდა ვარჯიშობდნენ ხსოვნაში ღვთისა და განუწყვეტელ ლოცვაში უფლისადმი იესო ქრისტესი, თქმით გონებით: „უფალო იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი“. ასეთი ვარჯიშით, დაცვისას თავისა გაფანტულობისაგან და დაცვისას მშვიდობისა სინდისისა, შესაძლებელია მიახლოვება ღმერთთან და შეერთება მასთან. სხვაგვარად, თუ არა განუწყვეტელი ლოცვით, სიტყვებით წმინდა ისააკ ასურისა , მიახლოება ღმერთთან ჩვენ არ შეგვიძლია“ ²⁵⁷ . მონაზვნებსა და მორჩილებს, მსურველებს დაკავდნენ ლოცვით იესოსით, უმოხერხებულესი თავიდან აცილებისათვის გაფანტულობისა და მყოფობისა ყურადღებაში, სერაფიმე ურჩევს იდგეს ეკლესიაში, ლოცვისმეტყველებისას, დახუჭული თვალებით, და გააღონ ისინი მხოლოდ მაშინ, როდესაც დაამძიმებთ ძილი და თვლემა. მაშინ ურჩევს იგი მიმართონ მზერები წმინდა ხატების მიმართ, რაც ასევე იცავს გაფანტულობისაგან და აღძრავს ლოცვისადმი ²⁵⁸ . ახალბედა განსაკუთრებული მოხერხებულობით დაისწავლის ლოცვას იესოსას ხანგრძლივ მონასტრულ ლოცვისმეტყველებებში. დასწრებისას მათში, რატომ უნდა უნაყოფოდ და სულის საზიანოდ დაეხეტებოდეს აზრებით ყველგან? ხოლო ამის შეუძლებელია თავიდან აცილება, თუკი გონება არ იქნება მიბმული რაიმესთან. დაკავდი ლოცვით იესოსით: იგი შეაკავებს გონებას ხეტიალისგან, შენ გახდები გაცილებით უფრო შემოკრებილი, უფრო ღრმად, გაცილებით უკეთ უგდებ ყურს საკითხავს და საგალობლებს ეკლესიურებს, ამასთან შეუმჩნევლად და თანდათან შეისწავლი გონიერ ლოცვას. მსურველს გაატაროს ყურადღებიანი ცხოვრება სერაფიმე უანდერძებს არ მიაქციოს ყურადღება გარეგან ხმებს, რომლებისგანაც თავი ივსება უქმი და ამაო აზრებით და მოგონებებით, უანდერძებს არ მიაქციოს ყურადღება უცხოთა საქმეებს, არ განიხილოს, არ განსაჯოს და არ ისაუბროს მათ შესახებ უანდერძებს უკუაგდოს საუბარი, მოიქცეს მოგზაურივით, შემხვედრ მამებსა და ძმებს პატივი სცეს მუხლდრეკებით მდუმარედ, დაცვით თავისა ყურადღებიანი შეხედულებით მათზე ²⁵⁹ , იმიტომ რომ ასეთი შეხედულება წარმოშობს აუცილებლად სულში როგორიღაც შთაბეჭდილებას, რომელიც მოჰგვრის მას გართობას, მიზიდვით თავისთან ყურადღებისა მისი და განაშორებს მას ლოცვისაგან. საერთოდ გამტარებელმა ყურადღებიანი ცხოვრებისა არ უნდა უყუროს რაიმეს დაჟინებით და არ უსმინოს რაიმეს განსაკუთრებული გულმოდგინებით, არამედ ხედავდეს, თითქოს არ მხედველი, და ესმოდეს გვერდზე ჩავლილად, რათა ხსოვნა და ძალა ყურადღებისა იყოს ყოველთვის თავისუფალი, უცხო შთაბეჭდილებისა ამა სოფლისა, შემძლებელი და მზადმყოფი მისაღებად შთაბეჭდილებებისა საღვთოთა.

აშკარაა, რომ წესები, წარმოდგენილნი მღვდელმონაზვნის მიერ დოროთესი და ბერი სერაფიმეს მიერ იგივეობრივია წესთან, წარმოდგენილისა წმინდა იოანე კიბისაღმწერლის მიერ . მაგრამ წმინდა იოანემ გადმოსცა თავისი წესი განსაკუთრებული სიცხადით და განსაზღვრულობით. ეს მამა ეკუთვნის უძველეს და უდიდეს მოძღვრებს მონაზვნობისა, მიჩნეულია ასეთად მსოფლიო ეკლესიის მიერ; გვიანდელი წმინდა მწერლები მიუთითებენ მასზე, როგორც უსარწმუნოეს მასწავლებელზე, როგორც ცოცხალ ჭურჭელზე წმინდა სულისა – ამ საფუძველზე ჩვენ მთელი კეთილსასოებით წარმოვადგენთ მის წესს საყოველთაო გამოყენებისათვის საყვარელი მამებისათვის და ძმებისათვის, არა მხოლოდ მცხოვრებთათვის მონასტრებში, არამედ მცხოვრებთათვისაც შორის ერისა, მქონეთათვის გულწრფელი სურვილისა პირუთვნელად, წარმატებით და ღვთისთვის სათნოდ ილოცონ. ეს წესი არ შეიძლება იყოს მოცილებული: მოცილება მისი ლოცვისაგან იქნებოდა მოცილება მისგან ყურადღებისა, ხოლო ყურადღების გარეშე ლოცვა – არაა ლოცვა. იგი მკვდარია! იგი – უსარგებლო, სულის საზიანო, შეურაცხმყოფელი ღვთისათვის ფუჭადმეტყველებაა! ყურადღებით მლოცველი აუცილებლად ლოცულობს მეტად ანდა ნაკლებად ამ წესით. თუკი ყურადღება გამრავლდება და გაძლიერდება ლოცვისას, აუცილებლად გამოცხადდება სახე ლოცვისა, შემოთავაზებული საღვთო იოანეს მიერ. « ითხოვე მგლოვარებით, – ამბობს იგი, – ეძიე მორჩილებით, ილოცე მრავალმთმენობით: ასე „რომელი ითხოვდეს, მოიღოს; და რომელი ეძიებდეს, პოვოს; და რომელი ირეკდეს, განეღოს“ ( მთ. 7:8 ). ²⁶⁰ .

გამოცდილება არ დააყოვნებს აჩვენოს, რომ გამოყენებისას წესისა, განსაკუთრებით თავიდან, უნდა წარმოითქვას სიტყვები უკიდურესი აუჩქარებლობით, რათა გონება ასწრებდეს მოცვას სიტყვებში, როგორც ფორმებში; ამის მიღწევა შეუძლებელია აჩქარებული კითხვისას. წესი წმინდა იოანესი საკმაოდ მოსახერხებელია ვარჯიშისასაც ლოცვით იესოსით, და კელიური კითხვისასაც ლოცვისმეტყველებისა, თვით კითხვისას წერილისა და მამათა წიგნებისა. დასწავლა მისი საჭიროა, როგორც თითქოს კითხვისას გაწერით – ასეთი აუჩქარებლობით. დასწავლულმა ამ წესისადმი მოიხვეჭა ლოცვა ბაგისმიერი, გონიერი და გულისმიერი, თვისობრივი ყოველი, გამტარებელისადმი ქმედითი ცხოვრებისა. უწმინდესი კალისტე, პატრიარქი კონსტანტინოპოლისა, ასე მსჯელობს ლოცვის შესახებ: განუწყვეტელი ლოცვა მდგომარეობს განუწყვეტელ მოხმობაში სახელისა ღვთისა. საუბრობს კი ვინმე, ზის კი, დადის, აკეთებს კი რამეს, თუკი ჭამს, ანდა დაკავებულია რაიმეთი სხვათი, უნდა ყოველ დროს და ყოველ ადგილას მოუხმოს სახელს ღვთისას, ანდერძისამებრ წერილისა: „მოუკლებლად ილოცევდით“ ( 1თეს. 5:17 ) ²⁶¹ . ასეთნაირად ნადგურდება ხელის აღმართვა ჩვენზე მტრისა. ლოცვა საჭიროა გულით, ლოცვა საჭიროა ბაგეებითაც, როდესაც ჩვენ მარტონი ვართ. თუკი ვინმე იმყოფება ბაზარში, ანდა საზოგადოებაში სხვებთან, მან არ უნდა ილოცოს ბაგეებით, არამედ მხოლოდ აზრით. საჭიროა დაკვირვება მხედველობისადმი და ყოველთვის ყურება ქვემოთ დასაცავად თავისა გართობისაან და ბადეებისაგან მტრისა. სრულყოფილება ლოცვისა მდგომარეობს იმაში, როდესაც იგი წარმოითქმება ღვთისადმი გადახრის გარეშე გონებისა გართობაში, როდესაც ყველა აზრი და გრძნობა ადამიანისა თავს იყრის ერთიან ლოცვაში. ლოცვა და ფსალმუნთგალობა უნდა აღესრულოს არა მხოლოდ გონებით, არამედ ბაგეებითაც, როგორც ამბობს წინასწარმეტყველი დავითი: „უფალო ბაგენი ჩემნი აღახუნე, და პირი ჩემი უთხრობდეს ქებულებასა შენსა“ ( ფს. 50:17 ). და მოციქული, ჩვენებით, რომ მოითხოვება ბაგეებიც, თქვა: „შევსწირავთ მსხუერპლსა ქებისასა მარადის ღმერთსა, ესე იგი არს ნაყოფსა ბაგეთა და აღსარებასა სახელისა მისისასა.“ ( ებრ. 13:13 ) ²⁶² . ღირსი ბარსანუფი დიდმა მღვდელმონაზონს მკითხველს მისდამი იმის შესახებ, როგორ უნდა ლოცვა, უპასუხა: „საჭიროა რამდენადმე ვარჯიში ფსალმუნთგალობაში, რამდენადმე ლოცვა ბაგისმიერად; საჭიროა დრო იმაზეც, რათა გამოსცადო და დაიცვა შენი გულისთქმები. ვისაც სადილად აქვს ბევრი სხვადასხვა საზრდო, იგი ჭამს ბევრს და დატკბობით, ხოლო ვინც ყოველ დღეს მოიხმარს ერთსა და იმავე საჭმელს, იგი არა მხოლოდ ჭამს მას გარეშე დატკბობისა, არამედ ზოგჯერ, შეიძლება გრძნობს ზიზღსაც მისგან. ასე არის ხოლმე ჩვენ მდგომარეობაშიც, ფსალმუნთგალობაში ად ლოცვაში ბაგისმიერში არ შეიბოჭო თავი, არამედ აკეთე რამდენსაც უფალი მოგცემს შენ, არ მიატოვო ასევე კითხვა და შინაგანი ლოცვა. ცოტაოდენი ის, ცოტაოდენი სხვა – და ასე გაატარებ დღეს, სათნოყოფით ღვთისადმი. სრულყოფილ მამებს ჩვენებს არ ჰქონდათ განსაზღვრული კანონი, არამედ განმავლობაში მთელი დღისა აღასრულებდნენ თავიანთ კანონს: ცოტაოდენად ვარჯიშობდნენ ფსალმუნთგალობაში, ცოტათი კითხულობდნენ ზეპირად ლოცვებს, ცოტათი გამოცდიდნენ გულისთქმებს, ცოტათი, მაგრამ ზრუნავდნენ საკვებზეც; ყველაფერს კი ამას აკეთებდნენ შიშით ღვთისა“ ²⁶³ . ასე მსჯელობდა და ჰმოძღვრიდა ძმას ღირსი მამა, მყოფი დიდ ლოცვით წარმატებაში. გამოცდილება ასწავლის ყოველ მოვარჯიშეს ლოვაში, რომ წარმოთქმა რამდენადმე გასაგონად ლოცვისა იესოსი, და საერთოდ ყველა ლოცვისმეტყველებისა, ძალიან შეეწევა შეკავებას გონებისას დატაცებით გართობის მიერ. გაძლიერებული მტრის თავდასხმისას, როდესაც შეიგრძნება მოსუსტება ნებისა და დაბნელება გონებისა, აუცილებელია ხმოვანი ლოცვა. ყურადღებიანი ხმოვანი ლოცვა არის ამასთან გონიერიც და გულისმიერიც.

ღარიბი სიტყვით ჩვენით ჩვენ არ მივდრეკთ და არ ჩამოვაშორებთ საყვარელ მამებსა და ძმებს ჩვენსას ლოცვითი, აღმატებული წარმატებისაგან; საწინააღმდეგოდ ამისა, მთელი გულმოდგინებით გვსურს მათთვის იგი დაე იყოს ყველა მონაზონი მსგავსი ანგელოზისა და მთავარანგელოზისა, რომლებსაც არ აქვთ მოსვენება დღე და ღამე აღმძვრელი მათი საღვთო სიყვარულისგან და მისი მიზეზით განუწყვეტლივ და განუძღომლად ნაყრდებიან ქება-დიდებით ღვთისა. სწორედ იმისთვის, რათა მიღებულ იქნას გამოუთქმელი სიმდიდრე გულისმიერი ლოცვისა თავის დროზე, გაიცემა გაფრთხილება მოქმედების წინააღმდეგ უდროოსი, მცდარისა, კადნიერისა. იკრძალება უგუნური, განხურვებული მისწრაფება გახსნისათვის საკუთარ თავში მადლისმიერი გულისმიერი ლოცვისა, იკრძალება ეს მისწრაფება იმიტომ, რომ მიზეზი მისი – უცოდინარობა ანდა არასაკმარისი ცოდნაა და ამაყი მიჩნევა თავისა შემძლებლად მადლისმიერი ლოცვისადმი და ღირსად მისად; იკრძალება ეს მისწრაფება იმიტომ, რომ გახსნა საკუთარ თავში მადლისმიერი ლოცვისა მხოლოდ საკუთარი ძალისხმევით – შეუძლებელია; იკრძალება ეს მისწრაფება შეჭრილისა მძვინვარედ კარში საიდუმლოებრივი საღვთო ტაძრისა, რათა იგი არ შეეწინააღმდეგოს მადლს ღვთისას როდესმე შეგვიწყალოს ჩვენ, ჩაგვთვალოს უღირსნი ღირსებად, მოგვცეს ნიჭი არ მომლოდინეთ ნიჭისა, განმწირავთ თავებისა მარადიული სატანჯველევისათვის საპყრობილეებისათვის ჯოჯოხეთისა. ნიჭი მიეცემა დამდაბლებულს და გამანადგურებელს საკუთარი თავისა წინაშე დიდებულებისა ნიჭისა; ნიჭი მიეცემა უარმყოფელს საკუთარი ნებისა და მიცემულს ნებისადმი ღვთისა; ნიჭი მიეცემა მომთვინიერებელს და მომაკვდინებელს საკუთარ თავში სხეულისა და სისხლისა, მომთვინიერებელს და მომაკვდინებელს საკუთარ თავში ხორცის ზრახვისა მცნებებით სახარებებისა. ცხოვრება გამობრწყინდება შესაბამისად ხარისხისა მოკვდინებულობისა. მოსვლით მოულოდნელად, ერთადერთი კეთილი ნებით თავისით, იგი ამთავრებს და სრულჰყოფს მოკვდინებულობას, დაწყებულს თვითნებურად. გაუფრთხილებლები, განსაკუთრებით შეუპოვარნი, მავალნი თვითწარმოდგენით და თავნებობით, მაძიებელნი მაღალი ლოცვითი მდგომარეობებისა, ყოველთვის არიან ხოლმე დაბეჭდილნი ბეჭდით უარყოფისა, განსაზღვრების მიხედვით სულიერი კანონისა ( მთ. 22:12-13 ). მოხსნა ამ ბეჭდისა ძალიან საძნელოა, უმეტეს წილად შეუძლებელი. რა არის ამის მიზეზი? აი ის: სიამაყე და თვითწარმოდგენა, შემყვანნი თვითცდუნებულობაში, ურთიერთობაში დემონებთან და დამონებულობაში მათდამი, არ რთავენ ნებას დაინახონ არასწორობა და საშიშროება თავიანთი მდგომარეობისა, არ რთავენ ნებას დაინახონ არც ამაყი ურთიერთობა დემონებთან, არც სავალალო, მომაკვდინებელი დამონებულობა მათდამი. „შეიმოსე თავდაპირველად ფოთლებით, ხოლო შემდეგ, როდესაც ბრძანებს ღმერთი, გამოიღებ ნაყოფებსაც“, – თქვეს მამებმა ²⁶⁴ . მოიხვეჭე თავიდან ყურადღებიანი ლოცვა: წინასწარ განწმენდილს და წინასწარშემზადებულს ყურადღებიანი ლოცვით, ჩამოყალიბებულს, განმტკიცებულს მცნებებით სახარებისა, დაფუძნებულს მათზე თავის დროზე, ღმერთი – ყოვლადმოწყალე ღმერთი, სჩუქნის ლოცვას მადლისმიერს.

ლოცვის მასწავლებელია – ღმერთი, ჭეშმარიტი ლოცვა – ნიჭია ღვთისა ²⁶⁵ . მლოცველს შემუსვრილებით სულისა, მუდმივად, შიშით ღვთისა, ყურადღებით თავად ღმერთი აძლევს თანდათანობით წარმატებას ლოცვაში. ყურადღებიანი და მდაბალი ლოცვისაგან ცხადდება სულიერი მოქმედება და სულიერი სითბო, რომლებისგანაც ცოცხლდება გული. გაცოცხლებული გული იზიდავს თავისთან გონებას, ხდება ტაძარი ნეტარი ლოცვისა ²⁶⁶ და საუნჯე მონიჭებული მის მიერ, მისი თვისებების მიხედვით, სულიერი ნიჭებისა. „იშრომე, – ამბობენ დიდი მოღვაწენი და მასწავლბლები ლოცვისა, – გულისმიერი მტკივნეულობით შეიძინო სითბო და ლოცვა, და ღმერთი მოგცემს ქონის შესაძლებლობას მათი ყოველთვის. დავიწყება განაგდებს მათ: თავად იგი იშვება დაუდევრობისაგან ²⁶⁷ . თუკი გსურს თავი დაიხსნა დავიწყებისაგან და დამონებისა, მაშინ ვერ შეძლებ სხვაგვარად მიაღწიო ამას, თუ არა მოხვეჭვით საკუთარ თავში სულიერი ცეცხლისა: მხოლოდ მისი სითბოსაგან გაქრება დავიწყება და დატყვევება. და მოიხვეჭება ეს ცეცხლი მისწრაფებით ღვთისადმი. ძმაო! თუკი გული შენი დღე და ღამე, ტკივილით არ ეძიებს უფალს, მაშინ შენ ვერ შეძლებ წარემატო. თუკი მიტოვებით ყველაფერი სხვისა, დაკავდები ამით, მაშინ მიაღწევ როგორც ამბობს წერილი: „მოიცალეთ ად გულისჴმა-ყავთ,“ ²⁶⁸ . ძმაო! შეევედრე სიკეთეს იმისას, რომელსაც „ყოველთა კაცთაჲ ჰნებავს ცხორებაჲ და მეცნიერებასა ჭეშმარიტებისასა მოსლვაჲ“ ( 1ტიმ. 2:4 ), რათა მან მოგანიჭოს შენ სულიერი ფხიზლობა, ამგზნები სულიერი ცეცხლისა. უფალი, მეუფე ზეცისა და დედამიწისა, მოვიდა დედამიწაზე ჩამოსატანად მასზე ამ ცეცხლისა ( ლკ. 12:49 ). შენთან ერთად, ძალისამებრ ჩემისა, ვილოცებ მეც რათა ეს ფხიზლობა მოგანიჭოს შენ ღმერთმა, რომელიც იძლევა მადლს ყველასადმი, მთხოვნელთა შრომითა და გულმოდგინებით. იგი, მოვა რა, დაგმოძღვრავს შენ ჭეშმარიტებაში. იგი განანათლებს თვალებს, ასწორებს გონებას, განდევნის ძილს მოუძლურებასა და დაუდევრობას, უბრუნებს ბრწყინვალებას იარაღს, დაფარულს ჟანგით მიწაზე სიზარმაცისა, უბრუნებს სიკაშკაშეს ტანსაცმელს, შებილწულებს ტყვეობაში ბარბაროსებისა, დებს სიძულვილს საზიზღარი მძორებისადმი, შემადგენლებისა საკვებისა ბარბაროსებისა, დებს სურვილს დანაყრებისა დიდი მსხვერპლით, მოტანილით ჩვენი დიდი მღვდელმთავარის მიერ. ეს ის მსხვერპლია, რომელზეც იყო გაცხადებული წინასწარმეტყველისათვის, რომ იგი წმენდს ცოდვებს და აშორებს უკანონობას ( ეს. 6:7 ), მგლოვარეთ მიუტევებს, მდაბალთ აძლევს მადლს ( იგ. 3:34 ), ცხადდება ღირსებში, და მისით ისინი იმკვიდრებენ სიცოცხლეს საუკუნოს, სახელითა მამისა და ძისა და წმინდისა სულისა“ ²⁶⁹ . „სულიერი ფხიზლობა, ანდა სიფხიზლე არის სულიერი ხელოვნება, სრულად დამხსნელი ადამიანისა, დახმარებით ღვთისა, ცოდვიანი საქმეებისგან და ვნებიანი გულისთქმებისა და სიტყვებისა, როდესაც იგი გადის განმავლობაში დიდი დროისა და გულმოდგინედ. იგი – გულისმიერი განმხოლოვებაა; იგი – დაცვაა გონებისა; იგი – ყურადღებაა საკუთარი თავისადმი, უცხო ყოველგვარი გულისთქმისათვის, ყოველთვის, განუწყვეტლივ და შეუწყვეტლად მომხმობი ქრისტე იესოსი, ძისა ღვთისა და ღმერთისა, მისით მსუნთქავი, მასთან მამაცურად ამხედრებული მტრებზე, მისდამი აღმსარებელი“. ასეთ განსაზღვრებას სულიერ სიფხიზლეს აძლევს წმინდა ისიქი იერუსალიმელი ²⁷⁰ . თანახმა არიან მასთან სხვა მამებიც ²⁷¹ .

„ცეცხლმა მოსულმა გულში, აღადგინა ლოცვა. როდესაც იგი აღდგა და აღიწია ზეცაში, მაშინ აღსრულდა ჩასვლა ცეცხლისა ოთახში სულისა“ ²⁷² . ეს სიტყვები ეკუთვნის ლამპარს სინასას, იოანე კიბისაღმწერელს . აშკარაა, რომ წმინდანი ლაპარაკობს თავისი ნეტარი გამოცდილებიდან. მსგავსი მოხდა ღირს მაქსიმე კაფსოკალიველთან. „მე, – გაანდო მან ღირს გრიგოლ სინელს , – ახალგაზრდობიდან ჩემისა მქონდა დიდი რწმენა ქალბატონისადმი ჩემისა, ღვთისმშობლისადმი, და ვლოცულობდი მისდამი ცრემლებით, რათა მას მოეცა ჩემთვის მადლი გონიერი ლოცვისა. ერთხელ მოვედი მე ჩვეულების მიხედვით ტაძარში მისაში და გულმოდგინედ ვლოცულობდი მისდამი ამაზე. მივაშურე მე ხატს მისსას, დავიწყე კოცნა მოწიწებით გამოსახულებას მისსას, და მოულოდნელად შევიგრძენი მე, რომ ჩავარდა მკერდში ჩემსაში და გულში სითბო, არ დამწველი შიგნეულობისა, საწინააღმდეგოდ ამისა, დამტკბობი და მომრწყველი, აღმძვრელი სულისა ჩემისა ლმობიერებისათვის. ამ დროიდან გულმა ჩემმა დაიწყო შიგნით ჩემში მყოფობა ლოცვაში, და გონება ჩემი ტკბებოდა ხსოვნით იესოსი ჩემისა და ღვთისმშობლისა, და განუწყვეტლად მისი, უფლისა იესოსი, ყოლით საკუთარ თავში. ამ დროიდან ლოცვა არასდროს შეწყვეტილა გულში ჩემსაში“ ²⁷³ . მადლისმიერი ლოცვა გამოცხადდა უეცრად, მოულოდნელად, როგორც ნიჭი ღვთისაგან; სული ღირსი ნილოსისა წინასწარშემზადებულია მისაღებად ნიჭისა ლოცვისა გულმოდგინე, ყურადღებიანი, მდაბალი, მუდმივი ლოცვით. მადლისმიერი ლოცვა არ დარჩენილა ღირსში გარეშე თავისი ჩვეული შედეგებისა, საერთოდ უცნობებისა და არ თვისობრივებისა ხორციელი და მშვინვიერი მდგომარეობისათვის. უხვი მოვლენა სულიერი ცეცხლისა გულში, ცეცხლისა საღვთო სიყვარულისა, აღწერილია გიორგის მიერ, ზადონელი დაყურებულისაგან. თავისი გამოცდილებიდან ²⁷⁴ . მაგრამ უწინ ამისა გაგზავნილი იყო მისდამი საღვთო ნიჭი სინანულისა, წინასწარგანმწმენდი გულისა სიყვარულისათვის, ნიჭი, მოქმედი როგორც ცეცხლი, გამანადგურებელი ყველაფრისა, შემბილწველისა კარებისა უფლისა წმინდისა და ძლიერისა ²⁷⁵ , და ჩამგდები თავად სხეულისა ღონემიხდილობაში. „წმინდა და უზეშთაესი ცეცხლი, – ამბობს წმინდა იოანე კიბისაღმწერელი , – რომელიღაცებს წვავს მიზეზით არასაკმარისი სისუფთავისა მათი, სხვებს, საწინააღმდეგოდ ამისა, განანათლებს, როგორც მიმღწევთ სრულყოფილებისა. ერთი და იგივე ცეცხლი იწოდება ცეცხლადაც შთამთქმელად და ნათლადაც განმანათლებლად. ამ მიზეზით ერთნი გამოდიან ლოცვისაგან თავიანთი, როგორც ცხელი გახურებული აბანოდან, შეგრძნებით რაღაც შემსუბუქებას სიბილწისაგან და ნივთიერობისაგან, სხვანი კი გამოდიან განათლებულნი ნათლით და შემოსილნი ორმაგ ტანსაცმელში სიმდაბლისა და სიხარულისა. ისინი კი, რომლებიც შემდგომად ლოცვისა თავიანთი ვერ გრძნობენ ვერც რომელიმეს ამ ორი მოქმედებიდან ლცულობენ კიდევ ხორციელად, ხოლო არა სულიერიად“ ²⁷⁶ . სულიერ ლოცვად წოდებულია აქ ლოცვა, მოძრავი საღვთო მადლით, ხოლო ხორციელ ლოცვად – ლოცვა, აღსრულებული ადამიანის მიერ საკუთარი ძალისხმევით, გარეშე აშკარა დახმარებისა მადლისა. აუცილებელია მეორე სახის ლოცვა, როგორც ამტკიცებს იგივე იოანე კიბისაღმწერელი , რათა მონიჭებული იყოს თავის დროს ლოცვა მადლისმიერი ²⁷⁷ . რითი აღნიშნავს თავის მოსვლას ლოცვა მადლისმიერი? იგი აღნიშნავს თავის მოსვლას მგლოვარებით ზებუნებრივით, და შედის ადამიანი კარებში ტაძრისა ღვთისა, თავისი გულისა, აღსარებისათვის გამოუთქმელისა.

მანამ სანამ მივადგებით აღწერას წესისა, შეთავაზებულისა წმინდა მამების მიერ თითქმის განსაკუთრებით განმხოლოვებულებისათვის, ვთვლით საჭიროდ რამდენადმე შევამზადოთ მკითხველი. წერილები მამებისა შესაძლოა შევადაროთ აფთიაქს, რომელშიც იმყოფება მრავალი უსამკურნალოესი წამლები, მაგრამ ავადმყოფს, უცნობს საექიმო ხელოვნებასთან და არ მქონეს ხელმძღვანელად ექიმისა, ძალიან გაუძნელდება არჩევა წამლისა, შესაფერისისა ავადმყოფობისა მისი. თუკი თავდაჯერებულობით და დაუფიქრებლობით, არ გაუმკლავდება საფუძვლიანად, უქონლობას ექიმისას, საექიმო წიგნებით, ავადმყოფი აჩქარებულად გადაწყვეტს თავად არჩევანს და მიღებას წამლისას, მაშინ ეს არჩევანი შესაძლოა იყოს სრულად წარუმატებელი. წამალი, თავის თავად სამკურნალო, შესაძლოა აღმოჩნდეს არა მხოლოდ უსარგებლო, არამედ კიდეც ძალიან მავნე. მდგომარეობაში მსგავსში მდგომარეობისა ასეთი ავადმყოფისა, დაყენებული ვართ ჩვენ, უქონლობის გამო სულიერი ხელმძღვანელებისა მიპყრობისას წერილებისა წმინდა მამათა საიდუმლო მოქმედების შესახებ გულისმიერი ლოცვისა და მისი შედეგებისადმი. სწავლება ლოცვის შესახებ, მოღწეულ ჩვენამდე მამათა წიგნებში, გადმოცემულია დამაკმაყოფილებელი სისრულითა და სიცხადით, მაგრამ ჩვენ, დაყენებულნი უცოდინრობისას ჩვენისა წინაშე ამ წიგნებისა, რომლებშიც გამოსახულნია, უდიდესი სხვადასხვაობით, საქმიანობები და მდგომარეობები ახალბედებისა, საშუალოთა და სრულყოფილთა, ვპოვებთ თავს უკიდურეს გაძნელებაში არჩევისას საქმიანობისა და მდგომარეობისა, ჩვენთვის დამახასიათებელისა. გამოუთქმელად ბედნიერია ის, ვინც გაიგებს და შეიგრძნობს ამ გაძნელებას. არ გაგებით მისი, ზედაპირული კითხვისას წმინდა მამებისა, ზედაპირულად გაცნობით შემოთავაზებული მათ მიერ საქმიანობისადმი, ბევრმა მიიღო თავის თავზე საქმიანობა, არ თვისობრივი თავისი თავისათვის, და მიაყენა თავს ზიანი. წმინდა გრიგოლ სინელი ნაწარმოებში თავისაში, დაწერილში საკმაოდ წარმატებული განმხოლოვებულისათვის, ლონგინოზისათვის ²⁷⁸ , ამბობს: „სხვა საქმეა – განმხოლოვება და სხვა – საერთო საცხოვრებელი. ყოველი ყოფნით იმ ცხოვრებაში, რომლის მიმართაც მოწოდებულია, გადარჩება. და ამიტომ მე ვშიშობ ვწერო მიზეზით უძლურთა, ვხედავ რა რომ ცხოვრობ შორის მათსა: რადგან ყოველი, გამსვლელი ზედმეტად გაძლიერებული ღვაწლისა ლოცვისა მოსმენისგან ანდა სწავლებისაგან, იღუპება, როგორც არ მომხვეჭველი ხელმძღვანელისა“ ²⁷⁹ . წმინდა მამები ახსენებენ, რომ ბევრი, შედგომილნი საქმიანობას ლოცვისას არასწორად, წესებით, რომლებისადმიც ისინი არ მომწიფებულან და იყვნენ ვერ შემძლებელნი, ჩაცვივდნენ თვითცდუნებულობაში და გონებადაზიანებულობაში. არა მხოლოდ კითხვისაგან მამათა წიგნებისა, არასაკმარისი გაგებისას მათი, ხდება უდიდესი ზიანი, არამედ ურთიერთობისგანაც უდიდეს მესათნოვეებთან ღვთისა, მოსმენისგან წმინდა სწავლებისა მათისა. ასე მოხდა ასურ მონაზონთან მალპატთან. იგი იყო მოწაფე ღირსი სილუანისა. თანხლებულმა ბერისადმი, მალპატმა მოინახულა ღირსი ანტონი დიდი და ეღირსა მოესმინა მისგან ამაღლებული სწავლება მონაზვნურ ცხოვრებაზე: თვითმოკვდინებაზე, გონიერ ლოცვაზე, სისუფთავეზე სულისა, ჭვრეტაზე. ვერ გაგებით სათანადოდ სწავლებისა, გახურებული ნივთიერი ცეცხლით, მალპატმა დაიდო თავზე უმკაცრესი ღვაწლი გამოუსვლელ სენაკში, იმედად მიეღწია იმ აღმატებული სულიერი მდგომარეობისადმი, რომელსაც იგი ისმენდა დიდი ანტონისაგან, რომელსაც ხედავდა და ეხებოდა დიდ ანტონიში. შედეგი ასეთი საქმიანობისა იყო უსაშინლესი თვითცდუნებულობა. შესაბამისად ძლიერი საქმიანობისა წარმოიშვა ძლიერი ხიბლი, ხოლო თვითწარმოდგენამ, მომცველმა სულისა უბედურისა, გახადა ეს სული მიუვალი სინანულისთვის, და ამიტომ განკურნებისათვისაც: მალპატი გახდა გამომგონებელი და თავი ერესისა ევქიტებისა ²⁸⁰ . ო, სამწუხარო მოვლენა! ო, უმწარესი სანახაობა! მოწაფე დიდი წმინდანისა, მოსმენისას სწავლებისა უდიდესისა წმინდათა შორის, მიზეზით არასწორი გამოყენებისა ამ სწავლებისა თავის საქმიანობაში, დაიღუპა. დაიღუპა იმ დროებში, როდესაც მიზეზით ბევრი წმინდანისა, შემძლებელთა ეხელმძღვანელათ და განეკურნათ, იყვნენ ძალიან ცოტანი დაღუპულნი ხიბლისგან. ითქმის ეს ჩვენი გაფრთხილებისათვის. ნათებისას ურიცხვ მნათობთა გზა შინაგანი მონაზვნობისა – საიდუმლოებრივია, ლოცვითი განმარტოვება და განმხოლოვება გონებისა გულში – მიიჩნეოდა შემოსაზღვრული საშიშროებებით: მით უფრო საშიშია ეს გზა დამდგარი ბნელი ღამისას. ბინდით და ხშირი ღრუბლებით დაფარულია მნათობნი ზეციერნი. მოგზაურობა საჭიროა უკიდურესი აუჩქარებლობით, ხელის ცეცებით. შესწავლა მამათა წიგნებისა, მიცემულებისა განგებულების მიერ ღვთისა ზნეობრივ სახელმძღვანელოდ თანამედროვე მონაზვნობისათვის, საერთოდაც არაა ნაკლებმნიშვნელოვანი ღვაწლი. რათა შევასრულოთ იგი, საჭიროა თვითუარყოფა, საჭიროა მიტოვება ცხოვრებისეული საზრუნავებისა, არ ვსაუბრობ უკვე გართობებზე, გამხიარულებებზე და სიამოვნებებზე, საჭიროა ცხოვრება სახარებისეული მცნებების მიხედვით, საჭიროა სისუფთავე გონებისა და გულისა, რომლითაც მხოლოდ დაინახება და გაიგება სულიერი, წმინდა, საიდუმლოებრივი სწავლება სულისა, შესაბამისად ხარისხისა განწმენდისა. ის, ვინც გაიგო, რომ ახლანდელ დროს საგანძური ხსნისა და ქრისტიანული სრულყოფილებისა დაფარულია სიტყვებში, გამოთქმულებში წმინდა სულის მიერ ანდა გავლენით მისი, ესე იგი, საღვთო წერილში და წერილებში წმინდა მამებისა, დაე გაიხარონ სულიერად შეძენის გამო არსებითი სასარგებლო შემეცნებისა, დაე დაიფარებიან მთლად ამა სოფლისაგან ღვთისმოსავ ცხოვრებაში, „ წარვიდა და განყიდა ყოველი, რაჲცა აქუნდა, და მოიყიდა აგარაკი“, რომელზეც დაფარულია ხსნა და სრულყოფილება ( მთ. 13:44 ). საფუძვლიანი შესწავლისათვის წერილისა, შესაბამისი საქმიანობისას, საჭიროა ხანგრძლივი დრო. საფუძვლიანი შესწავლისათვის წერილისა, უდიდესი სიფრთხილით, გამოთხოვით მუდმივად დახმარებისა ღვთისა ლოცვით და მგლოვარებით, სიგლახაკისაგან სულისა, შესაძლოა შეხება იმ საქმიანობებისადმიც რომებსაც მიჰყავს სრულყოფილებასთან. რომელიღაც წმინდა მონაზონმა მოყვა საკუთარ თავზე, რომ იგი განმავლობაში ოცი წლისა სწავლობდა წერილებს მამათას, გატარებისას ჩვეულებრივი ცხოვრებისა საერთოსაცხოვრებლის მონაზვნისა; გასვლისას ამ დროისა, მან გადაწყვიტა საქმიანად გაცნობოდა ღრმა მონაზვნურ საქმიანობას, თეორიული შემეცნებაც რომლისაც მოიხვეჭა კითხვით და, ალბათ, თვისების მიხედვით იმ დროისა, საუბრებიდან წარმატებულ მამებთან ²⁸¹ . წარმატება მონაზვნური ხელმძღვანელობით კითხვით მიდის შეუდარებლად უფრო ნელა, ვიდრე ხელმძღვანელობისას სულიერი ხელმძღვანელის მიერ. დაწერილი ყოველი წმინდა მწერლის მიერ დაწერილია მისი მადლისმიერი მოწყობისაგან და მისი საქმიანობისა, შესაბამისად მისი მოწყობისა და მისი საქმიანობისა. ამას უნდა მივაქციოთ განსაკუთრებული ყურადღება. არ მოვიხიბლოთ და აღტაცებაში მოვიდეთ წიგნით, დაწერილით თითქოს ცეცხლით, მაუწყებლით მაღალი საქმიანობების შესახებ და მდგომარეობებისა, ჩვენთვის არა დამახასიათებლისთვის. კითხვა მისი, განხურვებით წარმოდგენისა, შესაძლოა დაგვაზიანოს ჩვენ, შეტყობინებით შემეცნებებისა და სურვილებისა ღვაწლთა, ჩვენთვის უდროოთა და შეუძლებელთა. მივმართოთ წიგნს მამისას, ზომიერების მიხედვით თავისი წარმატებისა, უმეტესად ახლოს ჩვენს მდგომარეობასთან. ასეთი შეხედულებისას მამათა წიგნებზე, თავდაპირველ საკითხავად მონაზვნისა, მსურველისათვის გაეცნოს შინაგან ლოვით ღვაწლს, შესაძლოა შემოგთავაზოთ სწავლება სერაფიმე საროველისა , ნაწარმოები პაისი ნიამეცკისა და მეგობრისა მისი, სქემმონაზვნისა ბასილისა. სიწმინდე ამ პირთა და სისწორე მათი სწავლებისა – უეჭველია. შემდგომად სწავლისა ამ ნაწარმოებებთა, შესაძლოა მივუბრუნდეთ წიგნს ღირსი ნილოს სორელისა . პატარაა ეს წიგნი გარეგნულად, მაგრამ სულიერი მოცულობა მისი არაჩვეულებრივი სიდიდისაა. ძნელია პოვნა კითხვისა გონიერ საქმიანობაზე რომელიც არ იქნებოდა განმარტებული მასში. ყველაფერი გადმოცემულია არაჩვეულებრივი უბრალოებით სიცხადით და დამაკმაყოფილებლობით. ასე გადმოცემულია წესიც ვარჯიშისა ლოცვით იესოსით. თუმც როგორც წესი, ისე მთელი წიგნიც განკუთვნილია მონაზვნებისთვის, უკვე შემძლებელთათვის განმხოლოვებისადმი.

ღირსი ნილოსი გვიანდერძებს ვიდუმოთ აზრით, არა მხოლოდ არ დავუშვათ ვიფიქროთ რაიმე ცოდვილზე და ამაოზე, არამედ კიდეც სასარგებლოზე, ერთი შეხედვით, სულიერზეც. ნაცვლად ყოველგვარი აზრისა, იგი გვავალებს განუწყვეტლივ ვიყუროთ სიღრმეში გულისა, და ვამბობდეთ: „უფალო იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი.“. ლოცვა შეიძლება მდგარიც, და მჯდარიც, და მწოლარეც; მტკიცენი ჯანმრთელობით და ძალებით ლოცულობენ მდგარნი და მჯდარნი, უძლურნთ შეუძლიათ ლოცვა მწოლარეთაც, იმიტომ რომ ამ ლოცვაში ბატონობს არა ღვაწლი სხეულისა, არამედ ღვაწლი სულისა. საჭიროა მივცეთ სხეულს ისეთი მდგომარეობა, რომელიც მისცემდა სულს მთელ თავისუფლებას თვისობრივი მისი ქმედებისადმი. ხსოვნაა საჭირო, რომ აქ ნათქვამია საქმიანობაზე მონაზონთა, რომლებიც საკმარისი ხორციელი ღვაწლით მოიყვანეს სათანადო წესრიგში თავიანთი ხორციელი სწრაფვები, და მიზეზით წარმატებისა თავიანთი გადავიდნენ ხორციელი ღვაწლიდან სულიერში. ღირსი ნილოსი ავალებს ჩაკეტვას გონებისა გულში და შეკავებას შეძლებისდაგვარად სუნთქვისა, რათა არა ხშირად ვისუნთქოთ. ეს ნიშნავს: საჭიროა ვისუნთქოთ ძალიან ჩუმად. საერთოდ ყველა მოძრაობა სისხლისა უნდა შეკავდეს და იქონიოს სული და სხეული წყნარ მდგომარეობაში, მდგომარეობაში სიჩუმისა, მოწიწებისა და შიშისა ღვთისა. გარეშე ამისა სულიერი მოქმედება წარმოიშვას ჩვენში არაა შესაძლებელი: იგი წარმოიშვება მაშინ, როდესაც გაჩუმდება ყველა სისხლისმიერი მოძრაობები და სწრაფვები. გამოცდილება სწრაფად გვასწავლის, რომ შეკავება სუნთქვისა, ესე იგი, არახშირი და არაუხეში წარმოშობა სუნთქვისა, ძალიან ეხმარება მოყვანას თავისას მდგომარეობაში სიჩუმისა და შეკრებისათვის გონებისა ხეტიალისაგან. „ბევრი სათნო საქმიანობაა, – ამბობს წმინდა ნილოსი, – მაგრამ ყველა ისინი – კერძონია, გულისმიერი კი ლოცვა – წყაროა ყველა სიკეთისა; იგი რწყავს სულს, როგორც ბაღებს. ეს საქმიანობა, შემდგარი დაცვისაგან გონებისა გულში, გარეშე ყოველგვარი გულისთქმისა, არ დამსწავლელისთვის მისდამი უკიდურესად ძნელია; ძნელია იგი არა მხოლოდ ახალბედასათვის, არამედ დიდხანს მშრომელი საქმიანებისათვისაც, რომლებსაც კიდევ არ მიუღიათ და არ შეუნარჩუნებიათ შიგნით გულისა ლოცვისმიერი სიტკბოება მოქმედებისაგან მადლისა. გამოცდილებიდან ცნობილია, რომ უძლურთათვის ეს საქმიანობა წარმოიდგინება ძალიან მძიმედ და მოუხერხებლად. როდესაც კი ვინმე შეიძენს მადლს, მაშინ ლოცულობს უშრომელად და სიყვარულით, ნუგეშცემული მადლით. როდესაც მოვა მოქმედება ლოცვისა, მაშინ იგი მიიზიდავს გონებას თავისთან, ახალისებს და ათავისუფლებს გაფანტულობისაგან“ ²⁸² . რათა დავისწავლოთ წესი, წარმოდგენილი ღირსი ნილოს სორელის მიერ , ძალიან კარგია შევაერთოთ იგი წესთან წმინდა იოანე კიბისაღმწერელისა , ლოცვასთან ძალიან აუჩქარებლად. სწავლებისას თავისი წესისა ღირსი ნილოსი ეყრდნობა ბევრ მამას აღმოსავლეთის და მსოფლიო ეკლესიისა უპირატესად კი ღირს გრიგოლ სინელს .

წერილი ღირსი გრიგოლ სინელისა , აქვს რა სრულად სულიერი ღირსება, უკვე არა ისე ხელმისაწვდომია და ნათელი, როგორც წერილები ღირსი ნილოს სორელისა . მიზეზი ამისა სახეა გადმოცემისა, წარმოდგენა იმ დროისა სხვადასხვა საგნების შესახებ, ჩვენთვის უცხოებისა, განსაკუთრებით კი სულიერი წარმატება როგორც პირისა, მწერალისა წიგნისა, ისე იმ პირისაც, რომლისთვისაც დაწერილია წიგნი. წესი ლოცვისა, შეთავაზებული სინელის მიერ, თითქმის იგივეა როგორიც შეთავაზებულია ნილოსის მიერაც, მსესხებელისა სწავლებისა ლოცვისა როგორც კითხვისგან და სწავლებისა წიგნისა სინელისა, ისე ბაგისმიერი საუბრებისგანაც მოწაფეებთან სინელისა მონახულებისას აღმოსავლეთისა. „ განთიადს დათესე“, – ამბობს ღირსი გრიგოლი, დაყრდნობით ბრძენ სოლომონზე, – „თესლი შენი“, ესე იგი, ლოცვები, „და საღამოს დაე არ მიატოვოს ხელმა შენმა“, რათა მუდმივობამ ლოცვისამ, შეწყვეტილმა გაფანტულობებით, არ გამოტოვოს ის საათი, რომელშიც შესაძლებელი იქნებოდა ყოფილიყო შესმენილი: „რადგან არ იცი, როგორ გამოვა, ეს ანდა ის“ ( ეკლ. 11:6 ). დილიდან, დაჯდები რა სკამზე, სიმაღლით მტკავლისა, ჩაიყვანე გონება თავიდან გულში, და შეაკავე იგი მასში, დახრილმა მტკივნეულად, და ძალიან ტკივილით მკერდში, მხრებში და კისერში, განუწყვეტლივ მოუწოდე გონებით ანდა სულით: „უფალო, იესო ქრისტე, შემიწყალე მე“. შეაკავე რამდენადმე სუნთქვაც, რათა არ ისუნთქო გაუფრთხილებლად“ ²⁸³ . მიმართებაში სწავლებისა იმის შესახებ, რომ უნდა შეკავდეს სუნთქვა, სინელი იმოწმებს ღირს ესაია განდეგილს, იოანე კიბისაღმწერელს და სვიმონ ახალ ღვთისმეტყველს . „თუკი გვსურს უშეცდომოდ ვიპოვოთ ჭეშმარიტება, და შევიცნოთ იგი, – ამბობს სინელი, – მაშინ შევეცადოთ გვქონდეს ერთადერთი გულისმიერი ქმედება , სრულად უხილველი, არაფრით დაშვებული თავისუფლებისადმი წარმოსახვისა, არ დაშვებით ოცნებისა გამოისახოს გარეგნობა რომელიმე წმინდანისა ანდა ნათლისა: იმიტომ რომ ჩვეულია ხიბლისათვის, განსაკუთრებით დასაწყისში ღვაწლისა, მოხიბლოს გონება დაუხელოვნებლებისა ასეთი მცდარი ოცნებებით. შევეცადოთ გვქონდეს გულში მოქმედი მხოლოდ მოქმედება ლოცვისა, გამათბობელი და გამამხიარულებელი გონებისა, გამახურებელი სულისა გამოუთქმელი სიყვარულისადმი ღვთისა და ადამიანთა. მაშინ ლოცვისაგან ცხადდება მნიშვნელოვანი სიმდაბლე და შემუსვრილება, იმიტომ რომ ლოცვა ახალბედებში არის მარადმოძრავი გონებრივი მოქმედება წმინდისა სულისა. ეს მოქმედება დასაწყისში მსგავსია ცეცხლისა, გაღვივებულისა გულიდან, საბოლოოდ კი მსგავსია ნათლისა კეთილსურნელოვანისა“ ²⁸⁴ . სახელად ახალბედებისა აქ იგულისხმება ახალბედები განმხოლოვებაში, და მთელი წიგნი ღირსი გრიგოლ სინელისაც დადგენილი დამოძღვრისათვის განმხოლოვებულთა. კვლავ ამბობს წმინდა სინელი: „სხვანი, დარიგებისას სწავლებით ლოცვის შესახებ, სთავაზობენ მას აღასრულონ ბაგეებით, ხოლო სხვანი მხოლოდ გონებით; მე ვთავაზობ იმასაც და მეორესაც. ზოგჯერ გონებას, მოწყენისას, ძალ-ღონე ეცლება შესასრულებლად ლოცვისა, და ზოგჯერ ბაგეებს, და ამიტომ საჭიროა ლოცვა ორივეთი, ბაგეებითაც, და გონებითაც. თუმც საჭიროა მოწოდება უსიტყვოდ და აუღელვებლად, რათა ხმამ არ აღაშფოთოს გრძნობები და ყურადღება გონებისა და არ შეეწინააღმდეგოს ლოცვას. გონება, შეგუებული საქმიანობისადმი, წარემატება და მიიღებს სულისაგან ძალას მტკიცედ და ყველა სახით ილოცოს. როდესაც იგი არ იიძულება შეასრულოს ლოცვა ბაგეებით და ვერ შეძლებს, სრულად დაკმაყოფილებული ლოცვით გონიერით“ ²⁸⁵ . შეთავაზებით დროდადრო ლოცვისა ბაგისმიერისა, წმინდა გრიგოლი აერთებს თავის წესს წესთან წმინდა იოანე კიბისაღმწერელისა . არსით ეს – ერთი და იგივე წესია, მაგრამ წმინდა გრიგოლი ამბობს მასზე მის ნაცნობ ხარისხში წარმატებისა. გულდასმით დაკავებული წესით კიბისაღმწერელისა მიაღწევს, თავის დროზე, იმ ლოცვით მდგომარეობას რომელზეც ამბობს სინელი. ლოცვას, საკმაოდ საფუძვლიანი, პრაქტიკული აზრით სინელისა, უნდა შეეწეოდეს განსაკუთრებით მოთმინება. „განმხოლოვებული უნდა უმეტეს წილად იჯდეს აღსრულებისას ლოცვისა, მიზეზით სიძნელისა ამ ღვაწლისა, ზოგჯერ კი ზოგიერთ დროს დაწვეს საწოლზეც, რათა მისცეს სხეულს რამდენადმე დასვენება. მოთმინებაში კი უნდა იყოს შენი ჯდომა აღრულებისათვის ანდერძისა, რომ ლოცვისას უნდა მოითმინო ( კოლ. 4:2 ) და არა ჩქარა ავდგეთ, სულმოკლეობის გამო მიზეზით საკმაოდ ძნელი ტკივილისა, გონიერი მოწოდებისა და გამუდმებით ჩაღრმავებისა გონებისა გულში. ასე ამბობს წინასწარმეტყველი: მძლე მექმნეს მე ვითარცა სალმობანი მშობიარისანი.“ ( იერ. 8:21 ). მაგრამ დაშვებით თავისა ქვემოთ დ გონება მოკრებით გულში – თუკი გაიღო შენთვის შენი გული – მოუწოდე დასახმარებლად უფალს იესოს. „ტკივილით მხრებით და ხშირად დაქვემდებარებული თავის ტკივილს, დაითმინე ეს უდმივობით და გულმოდგინებით, ძიებით გულში უფლისა, იმიტომ რომ სასუფეველი ზეციერი არის ქონება მაიძულებელთა თავისა, და მაიძულებელნი თავისა „მიიტაცებენ მას“ ( მთ. 11:12 ). უფალმა აჩვენა, რომ ჭეშმარიტი გულმოდგინება მდგომარეობს დათმენაში ამ და მისი მსგავსი ტკივილებისა. მოთმინება და მოლოდინი ყოველ საქმიანობაში არის მშობელი ტკივილთა სულიერთა და ხორციელთა“ ²⁸⁶ . სიტყვით ტკივილისა აქ, უპირატესად, იგულისხმება შემუსვრილება სულისა, მგლოვარება სულისა, მტკივნეულობა და ვნებულება მისი შეგრძნებისაგან ცოდვილობისა თავისი, შეგრძნებისაგან მარადიული სიკვდილისა, შეგრძნებისაგან დამონებულობისა დაცემული სულებისადმი, ვნებულობა სულისა გადაედება გულს და სხეულს, როგორც განუყოფლად შეერთებულებს სულთან, და ბუნებრივი აუცილებლობით მიმღებებს მონაწილეობისა მის მდგომარეობებში. უძლურებში სხეულით შემუსვრილება სულისა და მგლოვარება მისი სრულად ცვლის ხორციელ შრომას ²⁸⁷ ; მაგრამ ხალხისგან ძლიერი სხეულის აგებულებისა აუცილებლად მოითხოვება შევიწროვება სხეულისა: მათში, შევიწროვების გარეშე სხეულისა, თავად გული ვერ მოიხვეშს ნეტარ სევდას, რომელიც იშვება უძლურებში შეგრძნებისაგან და შეგნებისა უძლურებისა. „ყოველგვარი საქმიანობა, – ამბობს ღირსი გრიგოლი, – ხორციელი და სულიერი, არ მქონე ტკივილისა ანდა შრომისა, არასოდეს არ მოუტანს ნაყოფს გამტარებელს მისსას, იმიტომ რომ „სასუფეველი ცათაჲ იიძულების; – თქვა უფალმა, – და რომელნი აიძულებდენ, მათ მიიიტაცონ იგი“ ( მთ. 11:12 ). იძულებაში მოიაზრე ხორციელი ყველაფრით მტკივნეული გრძნობა. ბევრი, განმავლობაში ბევრი წლისა, უმტკივნეულოდ აკეთებდნენ ანდა აკეთებენ, მაგრამ რადგან ისინი შრომობენ გარეშე ტკივილისა და თბილი გულმოდგინებისა გულისა, ამიტომ კიდეც იმყოფებიან არა ზიარნი სისუფთავისა და წმინდა სულისა, უკუმგდებნი სისასტიკისა მტკივნეულობისა. აღმასრულებელნი საქმიანობისა დაუდევრად და სუსტად, შრომობენ ერთი შეხედვით, როგორც ისინი ფიქრობენ, ბევრს, მაგრამ ვერ იხვეჭენ ნაყოფს უმტკივნეულობის გამო, არიან რა ყველანაირად უმტკივნეულონი. მოწმეა ამისა – მოლაპარაკე: „თუკი ყველა სახე ცხოვრებისა ჩვენისა ამაღლებულნია, ხოლო მტკივნეული გული არ გვაქვს, მაშინ ისინი არაა ჭეშმარიტნი და უსარგებლონია“ ²⁸⁸ . მოწმობს დიდი ეფრემიც, თქმით: „შრომისას, იშრომე მტკივნეულად, რათა შენ მოიცილო შენგან ტკივილები ამაო შრომებისა. თუკი წინასწარმეტყველის მიხედვით ( ეს. 21:3 ) წელნი ჩვენნი არ დადნება სისუსტისგან, ღონემიხდილი მარხვის ღვაწლით, და ვნებულებით ტკივილისა არ ვშობთ როგორც შობილ ჩვილს, მტკივნეული ჩაღრმავებით გულისა, მაშინ ვერ ვშობთ სულს ხსნისას მიწაზე გულისმიერზე, როგორც შენ გესმოდა, მაგრამ მხოლოდ (ღირსად დანანებისა და სიცილისა) ვიკვეხნოთ, გვეგონოს ვიყოთ რაიმე მიზეზით უსარგებლო უდაბნოსი და დასუსტებული განმხოლოვებისა. გასვლის დროს ამ ცხოვრებიდან ყველა უეჭველად შევიცნობთ მთელ ნაყოფს ²⁸⁹ . სწავლება ღირსი სინელისა მტკივნეულობის შესახებ, თანმხლებისა ჭეშმარიტი საქმიანობისა გონიერი ლოცვისა განმხოლოვებულისა, შეიძლება მოგვეჩვენოს უცნაურად, როგორც იგი კიდეც მოეჩვენა, ხორციელ და ფშვინვიერ გონებას, უცნობს გამოცდილებებთან მონაზვნური ცხოვრებისა. მოწვევით ასეთებისა მიაქციონ ყურადღება ცნობებს, მოპოვებულთ გამოცდილებით, ჩვენ ვმოწმობთ, რომ არა მხოლოდ საქმიანობა გონიერი ლოცვისა, არამედ ყურადღებიანი კითხვაც ღრმა მასზე მამათა წერილებისა წარმოშობს თავის ტკივილებს. გულისმიერ შემუსვრილებას, მიზეზით გაცხადებულისა ლოცვით ცოდვილობისა, ტვყეობისა და სიკვდილისა, ისე ძლიერად, რომ იგი წარმოშობს სხეულში ვნებულობას და ტკივილებს, არსებობაზე და შესაძლებლობაზე არსებობისა რომელთაც საერთოდაც არაა ცნობილი არ ნაცნობისათვის ლოცვით ღვაწლთან. როდესაც გული აღუარებს უფალს ცოდვილობაში თავისაში თავის უბედურ მდგომარეობაში, მაშინ სხეული ჯვარს ეცმის. „დავგლახაკენ, – ამბობს გამოცდილი ლოცვით ღვაწლში დავითი, – და დავმდაბლდი სრულიად, მარადღე მწუხარე ვიდოდე; რამეთუ თეძონი ჩემნი აღივსნეს ნაგუემთაგან და არა არს კურნება ჴორცთა ჩემთა. შევბოროტენ და დავმდაბლდი ვიდრე ფრიად, ვჴმობდ სულთქმითა გულისა ჩემისათა“ ( ფს. 26:7-9 ). სწავლებაში წმინდა გრიგოლისა ლოცვის შესახებ შეინიშნება ის განსაკუთრებულობა, რომ იგი აწესებს გონება შემოვკრიბოთ გულში. ეს არის კიდეც ის საქმიანობა, რომელსაც მამები უწოდებენ შემოქმედებით საქმიანობას ლოცვისას, რომელსაც ისინი უკრძალავენ ახალბედა მონაზვნებსა და ერისკაცებს, რომლისათვისაც საჭიროა მნიშვნელოვანი მოსამზადებელი სწავლება, რომლისადმიც შემზადებული მონაზვნებიც უნდა შეუდგნენ უდიდესი მოკრძალებით, შიშით ღვთისა და სიფრთხილით. ბრძანებისას თავის მოყრისა გონებისა გულში, ღირსი ამატებს: „თუკი გაიღო შენი გული“. ეს ნიშნავს: შეერთება გონებისა გულთან არის ნიჭი საღვთო მადლისა, მიცემული თავის დროს, ნება სურვილით ღვთისა, და არა ნაადრევად და არა ნება სურვილით მოღვაწისა. ნიჭი ყურადღებიანი ლოცვისა ჩვეულებრივ წინ წაიძღოლება განსაკუთრებითი მწუხარებებით და შერყევებით სულიერებით, ჩამომყვანებისა სულისა ჩვენისა სიღრმეში შეგნებისა სიგლახაკისა და არარაობისა საკუთარი თავისა ²⁹⁰ . მოიზიდება ნიჭი ღვთისა სიმდაბლით და ერთგულებით ღვთისადმი, გამოხატულით გულმოდგინე უკუგდებით ყველა ცოდვილი გულისთქმებისა, თავად წარმოშობისას მათისა. ერთგულება – მიზეზია სისუფთავისა. სისუფთავესა და სიმდაბლეს გადაეცემა ნიჭი სულისა.

შემოქმედებითი საქმიანობა გონიერი ლოცვისა გადმოცემულია განსაკუთრებული სიცხადით და სისავსით ნეტარი ნიკიფორეს მიერ, მონაზვნისა, განმხოლოვებულისა წმინდა ათონის მთაზე. სამართლიანად უწოდებს იგი ლოცვით საქმიანობას ხელოვნებას ხელოვნებათა შორის და მეცნიერებას მეცნიერებათა შორის, როგორც მომნიჭებელს გონებისათვის და გულისა შემეცნებისა და შთაბეჭდილებისა, გამომდინარეებისა სულისაგან ღვთისა, მათ შორს რომ ყველა სხვა მეცნიერებებს მოაქვს შემეცნება და შთაბეჭდილება მხოლოდ ადამიანური. გონიერი საქმიანობა არის უმაღლესი სასწავლებელი ღვთისმეტყველებისა ²⁹¹ . ამ დიდდ უდიდეს საქმიანობათაგანს, – ამბობს დიდი მოძღვარი განმხოლოვებულთა, – იხვეჭს ბევრი ანდა კიდეც ყველა დასწავლისაგან. იშვიათნი, არ დასწავლულნი, გულმოდგინე საქმიანობით და სითბოთი რწმენისა ისმენენ მას ღვთისაგან, მაგრამ იშვიათობა – არაა კანონი. ამ მიზეზით საჭიროა ძებნა უხიბლო მოძღვრისა, რათა დარიგებით მისით ჩვენ დავისწავლოთ და დავიმოძღვროთ შემთხვევითებში ვარჯიშში ყურადღებით მარჯვენებისათვის და მარცხენებისა შემცირებებისათვის და გადამეტებებისათვის, შემოტანილთა ავცბიერებით მზაკვრისა, იმიტომ რომ მოძღვარი გვიმხილებს ჩვენ მათ, იცის რა ისინი საკუთარი გამოცდილებებით, რომლებსაც იგი დაექვემდებარა. იგი უტყუარად აჩვენებს ამ გონებრივ გზას, და ჩვენ ხელმძღვანელობით მისი მოხერხებულად აღვასრულებთ ამ გზას. თუკი არაა მოძღვარი, ჩვენთვის ნაცნობი, მაშინ საჭიროა ვეძიოთ იგი გულმოდგინედ. თუკი ასეთი ძიებისას არ მოიძებნება მოძღვარი, მაშინ, მოხმობით ღვთისა შემუსვრილებაში სულისა და ცრემლებით, უპოვარებით, და ლოცვისას მისდამი მოიქეცი, როგორც გეტყვი შენ. იცი, რომ სუნთქვა, რომლითაც ვსუნთქავთ, შედგება ჰაერისაგან, წარმოვშობთ კი სუნთქვას გულით, არა სხვით რაიმეთი. იგი – იარაღია სიცოცხლისა და სითბოსი სხეულისა. გული ისრუტავს თავისში ჰაერს, რათა სუნთქვით გამოუშვას გარეთ თავისგან სითბო თავისი, ხოლო თავის თავს მოუტანოს გაგრილება. მიზეზი ამ მექანიზმისა, ანდა, უფრო ზუსტად მსახური – ფილტვია, რომელიც ღმერთმა შექმნა იშვიათად, რის გამოც მას მოხერხებულად შეჰყავს და გამოჰყავს შიგთავსი მისი. ასეთნაირად, გული, მიზიდვით თავის თავში სუნთქვით სიგრილისა და ამოტყორცნისა მის მიერ სითბოსი, მოუკლებლად იცავს იმ წესრიგს, რომელშიც იგი მოწყობილია შესანარჩუნებლად სიცოცხლისა. და ასე შენც, დამჯდარმა და შემომკრებმა შენი გონებისა, შეიყვანე ნესტოს გზით, რომლითაც სუნთქვა შედის გულში, მოიყვანე სუნთქვა (ყველაზე ჩუმ) მოძრაობაში და აიძულე გონებას შევიდეს შესუნთქულ ჰაერთან ერთად გულში. როდესაც იგი შევა იქ, მაშინ მომდევნო ამისა იქნება აღსრულებული შენთვის მხიარულებითა და სიხარულით. როგორც რომელიღაც კაცი, განშორებული თავისი სახლისაგან, როდესაც დაბრუნდება, არ ახსოვს საკუთარი თავი სიხარულისგან, რომ ეღირსა ეხილა ცოლი და ბავშვები, ისე გონებაც, როდესაც შეერთდება სულთან, ივსება გამოუთქმელი სიტკბოებით და სიხარულით. ძმაო! ასწავლე გონებას შენსას არა მალე გამოვიდეს იქიდან, იმიტომ რომ თავიდან იგი ძალიან დარდიანდება შინაგანი დამწყვდევისაგან და სივიწროვისა. როდესაც კი მიეჩვევა მას, მაშინ არ შეიყვარებს ხეტიალს გარეთ, იმიტომ რომ სასუფეველი ცათა – შიგნითაა ჩვენში. გასინჯვით მისი იქ და ძიებით სუფთა ლოცვით, გონება აღიარებს ყველაფერს გარეგნულს საძაგლად და საძულველად. თუკი ზედიზედვე როგორც ნათქვამია, შენ შეხვალ გონებით გულისმიერ ადგილას, რომელიც შენთვის ჩემ მიერ ნაჩვენებია, მაშინ მიაგე მადლიერება ღმერთს და განადიდე, და იმხიარულე, და ყოველთვის მოეჭიდე ამ საქმიანობას, ხოლო იგი გასწავლის შენ იმას, რაც შენ არ იცი. საჭიროა შენთვის ისიც იცოდე, რომ გონება შენი, მყოფი იქ, არ უნდა დუმდეს და რჩებოდეს უქმად, არამედ ჰქონდეს განუწყვეტელ საქმიანობად და დასწავლად, არასოდეს შეწყვიტოს იგი, ლოცვა: „უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე“. ეს ლოცვა, შენახვით გონებისა აღუზვავებლად, ხდის მას მიუვალს და ხელშეუხებელს საფრთხისაგან მტრისა, აჰყავს ყოველდღიურ წარმატებამდე სიყვარულში და სურვილში საღვთოთაში. თუკი ბევრად გარჯილი, ო ძმაო, ვერ შეძლებ შესვლას ქვეყნად გულისა, როგორც ჩვენ გაგანდეთ შენ, მაშინ გააკეთე, რასაც გეტყვი, და იპოვი ნაძიებს შემწეობით ღვთისა. იცი, რომ სიტყვიერება ყოველი ადამიანისა იმყოფება მის მკერდში, შიგნით მკერდისა, მდუმარებისას ბაგეთა ჩვენთა, ვსაუბრობთ, ვბჭობთ, აღვასრულებთ ლოცვებს, ფსალმუნთგალობას. ამ სიტყვიერებისადმი, წართმევით მისთვის ყოველგვარი გულისთქმისა – შეძლებ ამი გაკეთებას, თუკი მოისურვებ – ნება დართე თქმისათვის: „უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე“. და დაძალებით იღაღადო ეს შიგნით მკერდისა ნაცვლად ყოველგვარი სხვა აზრისა. როდესაც რამოდენიმე დროის განმავლობაში მოიქცევი ასეთნაირად, მაშინ, მეშვეობით ამისა, გაგეღება შენ, ყოველგვარი ეჭვის გარეშე შესასვლელიც გულში, როგორც ჩვენ დავწერეთ, გაგებით ამისა გამოცდილებით. მოვა კი შენთან, მრავალსასურველი და ტკბილი ყურადღებით, და მთელი დასით სათნოებებისა: სიყვარულით, სიხარულით, მშვიდობითა და სხვებით: მათით იგი აღავსებს ყველა თხოვას შენსას ქრისტეში იესოში, უფალში ჩვენსაში“ ²⁹² . აქ, ჯერ-ერთი, საჭიროა მივაქციოთ ყურადღება მოწყობას ნეტარი მამისას და მოწყობას, რომელსაც იგი ხედავდა დამოძღვრილ მის მიერ მონაზონში. ეს აშკარაა სტატიებისგან მისი სიტყვისა, წინ მძღოლთა გადმოცემისა შემოქმედებითობისა, რომელთაგანაც ჩანს, მითითებით ცხოვრებაზე წმინდა საბასაზე, რომ დამოძღვრა გულისმიერ განმხოლოვებაზე, რომლისთვისაც და შესაბამისობაში რომლისაც მიინდობა გარეგნული განმხოლოვებაც სხეულით, შეეფერება იმ მონაზვნებს, რომლებმაც სრულად დაისწავლეს წესი სამონაზვნო ცხოვრებისა, შეუძლიათ იბრძოლონ მოწინააღმდეგე გულისთქმებთან და დაიცვან თავიანთი გონება. დამოძღვრილ პირს ნეტარი ნიკიფორი ეუბნება: „იცი, რომ სიტყვიერება ყოველი ადამიანისა იმყოფება მის მკერდში, იქ, მდუმარებისას ბაგეთა, ჩვენ ვსაუბრობთ განვიზრახავთ, აღვასრულებთ ლოცვებს და ფსალმუნთგალობებს“. აშკარა შეგრძნება ძალისა სიტყვიერებისა მკერდში ისე, რომ იქ შესაძლებელი იყოს აღსრულება ლოცვისა და ფსალმუნთგალობისა, აქვთ ძალიან იშვიათთ, მნიშვნელოვნად წარმატებულთ, დაკავებულთ ხანგრძლივი დროით ლოცვით წესით წმინდა იოანე კიბისაღმწერელისა , მომხვეჭნი მნიშვნელოვან ხარისხში განუბნევლობისა და ძალიან ყურადღებიანი ლოცვისა აღმძვრელნი სულისა, წოდებული აქ სიტყვიერებად, უხვი თანაგრძნობისადმი გონებისა. ადამიანებს, ჩვეულებრივ მათს მდგომარეობაში, სულს, დაზიანებულს დაცემულობით, სძინავს ძილით გამოუფხიზლებელით, იგივეობრივით სიკვდილთან: იგი არაა შემძლებელი სულიერი ვარჯიშებისადმი, ნაჩვენებთა აქ, და იღვიძებს მათთვის მხოლოდ მაშინ, როდესაც გონება მუდმივად და გაძლიერებულად დაკავდება გამოღვიძებით მისით მეშვეობით მაცოცხლებელი სახელისა იესოსი. წესი, შეთავაზებული ნეტარი ნიკიფორეს მიერ, ჩინებულია. გადმოცემაში მისი ჩანს გამგებისათვის საქმისა ის თანმიმდევრობაც, რომლითაც საჭიროა ასვლა მასთან, და ისიც, რომ მოხვეჭა მისი – ნიჭია ღვთისა. როგორც ეს წესი განმარტებულია განსაკუთრებული დაწვრილებით ნაწარმოებში კსანთოპულოებისა ლოცვის შესახებ და განმხოლოვებისა, მაშინ ჩვენ გადავდივართ ნახსენებ ნაწარმოებთან.

წმინდა კალისტე კსანთოპულო ყო მოწაფე ღირსი გრიგოლ სინელისა , მონაზვნობდა ათონის მთაზე, დაისწავლა რა თავდაპირველად სამონაზვნო ცხოვრება საერთო საცხოვრებელში, შედეგად იგი გადავიდა ცხოვრებაში განმხოლოვებულში, როდესაც აღმოჩნდა მომწიფებული მისთვის. გონიერი ლოცვა შეისწავლა მან, ყოფნისას მორჩილებაში მონასტრის მზარეულად, მას ჰქონდა სწავლულობაც ამა სოფლისა, რაც ნათლად ჩანს შედგენილი მის მიერ წიგნიდან. უკვე ხანდაზმულ წლებში წმინდა კალისტე აყვანილია ხარისხში პატრიარქისა კონსტანტინოპოლისა. წმინდა ეგნატე იყო მისი უახლოესი მეგობარი და მონაწილე სამონაზვნო ღვაწლებში. ორივემ მათ მიაღწიეს დიდი ლოცვით წარმატებას. წიგნი მათი განსაკუთრებით დაწერილია განმხოლოვებულთათვის. მექანიზმს, გადმოცემულს ნეტარი ნიკიფორეს მიერ, ისინი ურთავენ, რომ გამოყენებისას მისი საჭიროა ქონა ბაგეებისა დახურულად. ისინი ამბობენ, რომ ახალბედა, მიმართებაში განმხოლოვებულ ცხოვრებაში, უნდა დაკავდეს ლოცვით იესოსით წესით ნეტარი ნიკიფორესი, განუწყვეტლივ შეყვანით მისი გულში ჩუმად, მეშვეობით ნესტოების სუნთქვით, ამდენადმე ჩუმად გამოშვებით, ქონით ამასთან ბაგეებისა დახურულად ²⁹³ . ძალიან მნიშვნელოვანია ცოდნა მნიშვნელობისა , რომელსაც აძლევენ წმინდა მოძღვრები გონიერ ლოცვას შემოთავაზებული მათ მიერ მექანიზმით, რომელიც, როგორც ნივთიერი წესი, არაფრით არ უნდა ავურიოთ საკუთარ მოქმედებასთან ლოცვისა, რომელსაც არაფრით უნდა მივცეთ განსაკუთრებული მნიშვნელოვნება, თითქოს მისგან გამომდინარეობს მთელი წარმატება ლოცვისა. ლოცვით წარმატებაში მოქმედებს ძალა და მადლი ღვთისა, ისინი აღასრულებენ ყველაფერს: წესები რჩება წესებად, რომელთაც საჭიროებს ჩვენი უძლურება, და უკუიგდება, როგორც უსარგებლონი და ზედმეტნი, მოხვეჭის შემდეგ წარმატებისა. დადება სასოებისა ამ წესებხე ძალიან საშიშია: მას ჩამოჰყავს ნივთიერ, არასწორ გაგებამდე ლოცვისა, განყენებით გაგებისაგან სულიერისა, ერთადერთისა ჭეშმარიტისა. ცრუ გაგებისგან ლოცვისა ყოველთვის წარმოიშვება ანდა უნაყოფო, ანდა სულისსაზიანო ვარჯიში მისით. და ისიც იცოდე, ძმაო, – ამბობენ კსანთოპულოები, – რომ ყოველგვარი ხელოვნება და ყოველგვარი წესი, თუკი გსურს, სხვადასხვაგვარი საქმიანობაც, მოხაზულია და სწორად დადგენილი იმ მიზეზით, რომ ჩვენ არ შეგვიძლია კიდევ სუფთად და განუბნევლად ვილოცოთ გულში. როდესაც ეს აღესრულება კეთილი ნებით და მადლით უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი, მაშინ ჩვენ, მიტოვებით ბევრისა და განსხვავებულისა, და სხვადასხვაგვარისა, ვერთდებით უშუალოდ, აღმატებულად სიტყვებზე, ერთიანთან, ერთადერთთან და შემაერთებელთან ²⁹⁴ . მყოფობისგან ზემოთგადმოცემულ ხელოვნებაში გულისმიერი, სუფთა და განუბნეველი ლოცვისა – თუმც, იგი შესაძლოა იყოს ნაწილობრივ უსუფთაო და არა უცხო გართობისაგან მიზეზით, აშკარაა, აღმდგარი ამკრძალავი მისდამი გულისთქმებისა და მოგონებებისა უწინჩადენილთა – მოღვაწე მოდის ჩვეულებაში ილოცოს იძულების გარეშე, განუბნევლად, სუფთად და ჭეშმარიტად, ესე იგი, მოვიდეს ისეთ მდგომარეობაში, რომლის დროსაც გონება იმყოფება გულში, და არა მხოლოდ შეიყვანება მასში დაძალებით, სულმოკლედ, მეშვეობით შესუნთქვისა და შემდეგ კვლავ ამოვარდება, რომლის დროსაც თავად გონება მუდმივად უბრუნდება თავის თავს, სიყვარულით იმყოფება გულში და განუწყვეტლივ ლოცულობს“ ²⁹⁵ . ღვაწლი გონიერი და გულისმიერი ლოცვისა „აღესრულება გონებით დაფარვით მისი მეშვეობით საღვთო მადლისა და ერთაზროვანი ²⁹⁶ , გულისმიერი, სუფთა, განუფანტავი, რწმენით მოხმობით უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი, და არა ერთადერთი, უბრალო, ზემოთგადმოცემული ბუნებრივი ხელოვნებით ნესტოების სუნთქვით, ანდა ჯდომით ვარჯიშისას ლოცვით განმხოლოვებულ და ბნელ ადგილას – დაე ნუ იქნება! ეს გამოგონებულია საღვთო მამების მიერ არა რაიმე სხვისთვის, თუ არა რომელიღაც შემწეობისთვის შესაკრებად აზრისა ჩვეული გაფანტულობისაგან, დასაბრუნებლად მისი საკუთარ თავთან და ყურადღებისათვის ²⁹⁷ . უწინარეს ყველა მადლისმიერი ნიჭებისა იბოძება გონებისადმი განუფანტავობა უფლის ჩვენისა იესო ქრისტეს მიერ და მოხმობით გულში წმინდა მისი სახელისა რწმენით. ეხმარება ამას რამდენადმე ბუნებრივი შემოქმედებითობაც, ხელის შემწყობი ჩასაყვანად გონებისა გულში მეშვეობით ნესტოების სუნთქვისა, ჯდომა განმხოლოვებულ და არა ნათელ ადგილას და სხვანი ამისა მსგავსნი“ ²⁹⁸ . კსანთოპულოები მკაცრად კრძალავენ ნაადრევ მისწრაფებას იმისადმი, რომლისადმიც, სულიერ სისტემაში მონაზვნური ცხოვრებისა, დანიშნულია თავისი ცნობილი დრო. მათ სურთ, რომ მონაზონი მოქმედებდეს დადგენილ მისთვის წესრიგში, კანონებით, დადგინებულით საღვთო მადლით. „ შენც, – ამბობენ ისინი, – გსურს რა დაისწავლო გამძღოლი ზეცისაკენ განმხოლოვება, მიჰყევი ბრძნულად დადგენილ კანონებს, და, ჯერ ერთი სიხარულით შეიყვარე მორჩილება, შემდეგ განმხოლოვება. როგორც საქმიანობა არის ასასვლელი ჭვრეტამდე, ისე მორჩილებაც განმხოლოვებამდე. „ნუ სცვალებ საზღვართა საუკუნეთა, – წერილის მიხედვით, – რომელი დადვეს მამათა შენთა“ ( იგ. 22:28 ); „ვაი მარტოს“ ( ეკლ. 4:10 ). ასეთნაირად, დადებით კეთილი საფუძვლისა საწყისისათვის, შეძლებ რაღაც დროის შემდეგ დაადგა ნაკურთხი საფარი შექმნის დასაწყისს სულისას. როგორც ყველა უარყოფილია მისთვის , ვისაც ნათქვამის მიხედვით საწყისი არამარჯვე აქვს, ისე, საწინააღმდეგოდ, იმას ყველაფერი აქვს მოკაზმული და კეთილწესიერი, ვისაც საწყისი მარჯვე აქვს, თუმც ხდება ხოლმე ზოგჯერ საპირისპირო ამისა“ ²⁹⁹ . საერთოდ მივიჩნევ, რომ მოხვეჭამდე განუბნევლობისა, არა მომატყუებელისა ანდა მცირედროულისა, არამედ მუდმივისა და არსებითისა, სასარგებლოა ვარჯიში ლოცვით იესოსით მონაზვნურ საზოგადოებაში, დახმარებით ვარჯიშისა ლოცვით საქმიანი აღსრულებით სახარებისეული მცნებებისა, ანდა, რაც იგივეა სიმდაბლით. შემდგომად კი მიღებისა ნიჭისა განუბნევლობისა, დაიშვება შეხება განმხოლოვებასთან. ასე მოიქცნენ წმინდა ბასილი დიდი და გრიგოლ ღვთისმეტყველი . ისინი, უწყების მიხედვით წმინდა ისააკ ასურისა , თავიდან დაკავებული იყვნენ აღსრულებით იმ მცნებებისა, რომლებიც მიეკუთვნება მცხოვრებთ საზოგადოებაში ადამიანურში, გავლით ლოცვისაც, შესაბამისისა ამ მდგომარეობისა, ამ ცხოვრებისგან გონებამ მათმა დაიწყო შეგრძნება უძრაობისა ანდა განუბნევლობისა, მაშინ ისინი წავიდნენ განმარტოვებულ უდაბნოებში, იქ დაკავდნენ საქმიანობით შინაგან ადამიანში და მიაღწიეს ჭვრეტას ³⁰⁰ . სრული განმხოლოვება ჩვენს დროს ძალიან მოუხერხებელია, თითქმის შეუძლებელი: სერაფიმე საროველი , ეგნატე ნიკიფოროვსკი, ნიკანორე ბაბაევსკი, მონზვნები, საკმაოდ წარმატებულნი გონიერ ლოცვაში, იმყოფებოდნენ დროდადრო ხან განმხოლოვებაში, ხან საზოგადოებაში მონაზონთა, განსაკუთრებით უკანასკნელი არასოდეს განმარტოვებულა თვალსაჩინო ხალხისთვის განმხოლოვებაში, იყო რა სულით დიდი განმხოლოვებული. წესი განმხოლოვებისა. რომლითაც ხელმძღვანელობდა ღირსი არსენი დიდი , იყო ყოველთვის ჩინებული, ახლა საჭიროა იყოს მიჩნეული საუკეთესოდ. ეს მამა მუდმივად იცავდა მდუმარებას, ძმათა კელიებში არ დადიოდა, თავის კელიაში იღებდა მხოლოდ შემთხვევაში უკიდურესი აუცილებლობისა, ეკლესიაში იდგა სადღაც სვეტთან, არ წერდა და არ იღებდა წერილებს, საერთოდ ცილდებოდა ყველა ურთიერთობას, შემძლებლებს დაერღვია მისი ყურადღება, ჰქონდა მიზნად ცხოვრებისა და ყველა საქმიანობისა შენარჩუნება ყურადღებისა ³⁰¹ . სახე ცხოვრებისა და განმხოლოვებისა, რომლითაც ღირსმა არსენმა მიაღწია დიდი წარმატებას, ძალიან იქება და შეითავაზება მიბაძვისათვის წმინდა ისააკ ასურის მიერ , როგორც სახე საკმაოდ მოხერხებული, ბრძენი და მრავალნაყოფიერი ³⁰² . დასასრულს ამოღებისა ჩვენთა ნაწარმოებებიდან კსანთოპულოებისა მოვიყვანოთ მათი გამოცდილებითი აზრი, თანახმა აზრთან სხვა წმინდა მამებისა, რომ მიღწევისათვის განუბნეველი გულისმიერი ლოცვისა საჭიროა ბევრი დროცა, და ბევრი ძალისხმევაც. „ის, რათა მუდმივად შიგნით გულისა ვილოცოთ, – ამბობენ ისინი, – ისე როგორც აღმატებულნიც ამ მდგომარეობაზე, მოდიან აღსრულებაში არა უბრალოდ, არა როგორც მოხდებოდა, არა მეშვეობით მცირე შრომისა და დროისა, თუმც ესეც ხანდახან გვხვდება მიუწვდომელი განგებულებით ღვთისა, მაგრამ მოითხოვს იგი ხანგრძლივ დროსაც, და ბევრ შრომასაც, ღვაწლს სულიერსა და ხორციელს, ბევრ და ხანგრძლივ იძულებას. უაღრესობის გამო ნიჭისა და მადლისა, რომელთაც ვიმედოვნებთ ვეზიაროთ, საჭიროა იყოს, ძალისამებრ, ტოლი და შესაბამისი ღვაწლნიც, რათა, საიდუმლოებრივი საღვთო სწავლებით, გაძევდეს საძოვრებიდან გულისა მტერი და ჩასახლდეს მასში აშკარად ქრისტე“. ამბობს წმინდა ისააკი: „მსურველი იხილოს უფალი, ლამობს შემოქმედებითად განწმინდოს თავისი გული ხსოვნით ღვთისა, და ასეთნაირად, სინათლით აზრისა თავისი ყოველსაათს დაინახავს უფალს“. და წმინდა ბარსანუფი: „თუკი არა შინაგანი საქმიანობა ღვთის მადლით დაეხმარება ადამიანს, მაშინ ამაოდ შრომობს იგი გარეგნულად. შინაგან საქმიანობას, შეერთებაში ტკივილთან გულისა, მოაქვს სისუფთავე, ხოლო სისუფთავეს – ჭეშმარიტი განმხოლოვება გულისა, ასეთი ფანმხოლოვებით მოიტანება სიმდაბლე, ხოლო სიმდაბლე ხდის ადამიანს საცხოვრებლად ღვთისა. როდესაც დასახლდება ღმერთი, მაშინ ეშმაკები და ვნებები განიდევნება, და ხდება ადამიანი ტაძრად ღვთისად, აღსავსედ კურთხევით, აღსავსე განათლებით, სისუფთავითა და მადლით. ნეტარია ის, ვინც ჭვრეტს უფალს უშინაგანეს საუნჯეში გულისა, როგორც სარკეში, და მგლოვარებით ღვრის ლოცვას თავისსას წინაშე მადლისა მისისა“. ღირსი იოანე კარპათელი: „საჭიროა ბევრი დრო და ღვაწლი ლოცვებში, რათა ვიპოვოთ გაუცივებელ მოწყობაში გონებისა რომელიღაც სხვა გულისმიერი ზეცა, სადაც ცხოვრობს ქრისტე, როგორც ამბობს მოციქული: „ანუ არა უწყნითა თავნი თჳსნი, რამეთუ იესუ ქრისტე თქუენ შორის არს? გარნა გამოუცდელ რაჲმე ხართ“ ( 2კორ. 13:5 ) ³⁰³ .

ამ ამონაწერებით წმინდა მამებიდან, როგორც დამაკმაყოფილებლად ამხსნელებით საქმიანობისა ლოცვისა იესოსი, ჩვენ ვკმაყოფილდებით. სხვა მამათა ნაწერებში გადმოცემულია იგივე სწავლება. ვცნობთ საჭიროდ გავუმეოროთ საყვარელ მამებსა და ძმებს ჩვენებს გაფრთხილება, რათა ისინი არ მიისწრაფოდნენ კითხვისათვის მამათა წერილებისა ამაღლებულ საქმიანობებზე და მდგომარეობებზე მონაზვნურებზე, თუმც ამ კითხვისადმი გვიზიდავს ცოდნისმოყვარეობა, თუმც ეს კითხვა წარმოშობს სიამოვნებას, აღტაცებას. ჩვენი თავისუფლება, თვისების მიხედვით დროისა, უნდა იყოს განსაკუთრებით შეზღუდული. როდესაც იყვნენ მადლმოსილი მოძღვრები, მაშინ გატაცებები ახალბედებისა უფრო მოხერხებულად შეიმჩნეოდა და იმკურნალებოდა. მაგრამ ახლა არავინაა მკურნალი, არც შემმჩნევი გატაცებისა. ხშირად დამღუპველი გატაცება მიიჩნევა გამოუცდელი მოძღვრების მიერ დიდ წარმატებად, გატაცებული წაიქეზება უფრო მეტი გატაცებისთვის. გატაცება, იმოქმედებს რა მონაზონზე და არ არის რა შემჩნეული, აგრძელებს მოქმედებას, გადახრით მისი მეტად და მეტად მიმართულებისგან ჭეშმარიტისა. შესაძლოა შეუცდომლად თქმა: უმეტესობა იმყოფება სხვადასხვაგვარ გატაცებაში, უარმყოფელი თავისი გატაცებისა და გატაცებებისა ძალიან ცოტაა, არ გატაცებულები არ არსებობენ. ამ მიზეზით, როდესაც მამათა წიგნები დაგვრჩა ჩვენ ერთადერთ საშუალებად ხელმძღვანელობისა, საჭიროა განსაკუთრებული სიფრთხილითა და გარჩევადობით ვიკითხოთ ისინი, რათა ერთადერთი საშუალება ხელმძღვანელობისათვის არ მივმართოთ საშუალებად არასწორი საქმიანობისადმი და გამომდინარე მისგან მოშლილობისადმი. „ ვეძებოთ, – ამბობს წმინდა იოანე კიბისაღმწერელი არჩევის შესახებ მოძღვრისა, – არა წინამავალნი, არა გამჭრიახნი, არამედ უმეტესად ყველაფრისა ზუსტად – მდაბალსიბრძნიანნი, უმეტესად შესაბამისნი მომცველი ჩვენი სენისა, ზნეობის მიხედვით თავისი და ადგილისა ბინადრობისა“ ³⁰⁴ . იგივესი საჭიროა თქმა წიგნების შესახებაც, როგორც უკვე ნათქვამიცაა ზემოთ: საჭიროა ავირჩიოთ მათგან არაფრით უამაღლებულესნი, არამედ უმეტესად ახლონი ჩვენი მდგომარეობისადმი, გადმომცემნი სურვილისა, ჩვენთვის დამახასიათებელისა. „დიდი ბოროტებაა, – თქვა წმინდა ისააკ ასურმა , – გადაცემა როგორიღაც მაღალი სწავლებისა იმისათვის, ვინც კიდევ იმყოფება ხარისხში ახალბედებისა და სულიერი ასაკით – ჩვილია“ ³⁰⁵ . ხორციელი და ფშვინვიერი ადამიანი, მოისმენს რა სულიერ სიტყვას, იგებს მას შესაბამისად თავისი მდგომარეობისა, ამახინჯებს, ამრუდებს მას, და მიდევნით მისდამი მისი დამახინჯებული მნიშვნელობით, იხვეჭს მცდარ მიმართულებას, ეჭიდება ამ მიმართულებას შეუპოვრად, როგორც მიმართულებას, მიცემულს წმინდა სიტყვით. რომელიღაც ბერმა მიაღწია ქრისტიანულ სრულყოფილებას განსაკუთრებული განგებულებით ღვთისა, შებიჯებით წინააღმდეგ კანონებისა განმხოლოვებაში ახალგაზრდობიდან თავისი. თავდაპირველად იგი განმხოლოვებული იყო რუსეთში ტყეში, ცხოვრებით მიწურში, ხოლო შემდეგ ათონის მთაზე; დაბრუნებისას რუსეთში, იგი მოთავსდა საერთო საცხოვრებელ შტატგარეშე მონასტერში. ბევრი ძმათაგანი, ხედავდნენ რა ბერში უეჭველ ნიშნებს სიწმინდისას, მიმართავდნენ მას რჩევისათვის. ბერი აძლევდა დარიგებებს თავისი მოწყობიდან და აზიანებდა სულებს ძმებისას. რომელიღაც, კარგად ნაცნობი ბერისადმი, მონაზონი ეუბნებოდა მას: „მამაო! შენ ეუბნები ძმებს საქმიანობებზე და მდგომარეობებზე, მიუწვდომლებზე მათი წარმოდგენისათვის და მოწყობისა, ხოლო ისინი, განმარტავენ რა თავიანთ სიტყვებს თავიანთებურად და მოქმედებენ რა შესაბამისად ამ განმარტებისა, იყენებენ ზიანს“. ბერი პასუხობდა წმინდა უბრალოებით: „თავად ვხედავ! და რა გავაკეთო? მე ვთვლი ყველას აღმატებულად ჩემზე, და, როდესაც მეკითხებიან, ვპასუხობ საკუთარი მდგომარეობიდან“. ბერისთვის იყო უცნობი საერთო მონაზვნური გზა. არა მხოლოდ დამღუპველია ჩვენთვის ცოდვა, არამედ დამღუპველია თავად სიკეთეც, როდესაც ვაკეთებთ მას უდროოდ და არა სათანადო ზომით, ასე დამღუპველია არა მხოლოდ შიმშილი, არამედ ზედმეტობაც საკვებში და ხარისხი საკვებისა, შეუსაბამო ასაკისა და აგებულებისა. „არცა შთაასხიან ღჳნოჲ ახალი თხიერთა ძუელთა, რაჲთა არა განსქდენ თხიერნი, და ღვინოჲ დაითხიოს, და თხიერნი წარწყმდენ. არამედ შთაასხიან ღჳნოიჲ ახალი თხიერთა ახალთა, და ორნივე დაიმარხნიან“ ( მთ. 9:17 ). ეს თქვა უფალმა კეთების შესახებ სათნოებებისა, რომლებიც აუცილებლად საჭიროა შეესაბამებოდეს მდგომარეობას მოქმედისას, სხვაგვარად ისინი დაღუპავენ მოქმედს და თავად დაიღუპებიან, ესე იგი, წამოწყებული იქნება უნაყოფო, საზიანოდ და დასაღუპად სულისა, საწინააღმდეგო თავისი დანიშნულებისა.

გარდა ზემოთგადმოცემული შემწეობებისა, შესაწევნად ახალბედათა ვარჯიშში ლოცვით იესოსით არსებობს სხვადასხვა სხვა შესაწევრებს. ჩამოვთვლით მთავართ მათგან. 1) ფსკვნილი ანდა ლესტოვკა. ფსკვნილი შედგება ჩვეულებრივ ასი მარცვლისგან, ხოლო ლესტოვკა ასი საფეხურისგან, ასე რომ კანონი, აღსრულებული ლოცვით იესოსით, ჩვეულებრივ აღირიცხება ასი ლოცვით. ფსკვნილზე ითვლება მუხლდრეკები, ასევე ჯდომისასაც, მონაზვნები ჯარჯიშობენ ლოცვით იესოსით თავიდან ფსკვნილზე. როდესაც კი ლოცვისას გაძლიერდება ყურადღება, მაშინ წყდება შესაძლებლობა ლოცვისა ფსკვნილზე და დათვლა წარმოთქმული ლოცვებისა: მთელი ყურადღება ექცევა ლოცვას. 2) ძალიან სასარგებლოა დასწავლა ლოცვისა იესოსი, აღსრულებით მისი მეტანიებისა დიდებისა და მცირეებისა, აღსრულებით ამ მეტანიებისა აუჩქარებლად და გრძნობით სინანულისა, როგორც აღასრულებდა მათ ნეტარი ყმაწვილი გიორგი, რომლის შესახებაც ყვება წმინდა სვიმონ ახალი ღვთისმეტყველი სიტყვაში რწმენის შესახებ ³⁰⁶ . 2) ეკლესიაში და საერთოდ ვარჯიშისას ლოცვით იესოსით სასარგებლოა ქონა თვალებისა დახუჭულისა, და 4) ჭერა მარცხენა ხელისა მკერდთან, ზევით მარცხენა ძუძუსი მკერდისა, ცოთათი უფრო მაღლა მასზე: უკანასკნელი მექანიზმი შეეწევა შეგრძნებას ძალისა სიტყვიერებისა, მყოფს მკერდში. 5) განმხოლოვებულებს მამები ურჩევენ ჰქონდეთ რამდენადმე ბნელი კელია, ჩამოფარებული ფანჯრებით, დაცვისათვის გონებისა გართულობისაგან და შეწევნისათვის მისდამი შემოიკრიბოს გულში. 6) განმხოლოვებულებს ურჩევენ იჯდნენ დაბალ სკამზე, ჯერ-ერთი იმიტომ, რომ ყურადღებიანი ლოცვა მოითხოვს მშვიდ მდგომარეობას, ხოლო მეორეც, ხატისამებრ ბრმა გლახაკისა, ნახსენებისა სახარებაში, რომელიც, იჯდა რა გზასთან, ღაღადებდა უფლისადმი: „იესუ, ძეო დავითისო, შემიწყალე მე“ ( მკ. 10:47 ), შესმენილ იქნა და შეწყალებული. ასევე ეს დაბალი სკამი გამოხატავს სკორეს, რომელზეც იყო დამჯდარი იობი, გარეშე ქალაქისა, როდესაც ეშმაკმა დააზიანა იგი ფეხებისაგან თავამდე სასტიკი სნეულებით ( იობ. 2:8 ). მონაზონი უნდა ხედავდეს თავს დასახიჩრებულად, დამახინჯებულად, გაწამებულად ცოდვილობისაგან, ამონთხეულად მის მიერ ბუნებრივი მდგომარეობისაგან, ჩაგდებულად ბუნებისსაწინააღმდეგოში, და ამ გაჭირვებული მდგომარეობიდან ღაღადებდეს ყოვლადმოწყალე და ყოვლისშემძლე იესოსადმი, განმაახლებლისადმი ადამიანური ბუნებისა: „შემიწყალე მე“. დაბალი სკამი ძალიან მოსახერხებელია ვარჯიშისათვის ლოცვით იესოსით. ამით არ უკუიგდება დგომა მის დროს; მაგრამ როგორც თითქმის ყველა დრო ჭეშმარიტი განმხოლოვებულისა მიძღვნილია ლოცვისადმი, ისე ნება აქვს მიცემული მას დაკავდეს მისით მჯდარიც, ხოლო ზოგჯერ მწოლარეც. განსაკუთრებით ავადმყოფნი და ღრმად მოხუცებულნი უნდა მოერიდონ ზედმეტ ხორციელ ღვაწლს, რათა მან არ გამოფიტოს ძალები მათი და არ წაართვას შესაძლებლობა დაკავდნენ ღვაწლით სულიერით. არსი საქმიანობისა უფალშია და სახელში მისაში. განრღუეული იყო ჩამოკიდებული სარეცელზე თავისაზე წინაშე უფლისა გავლით სახურავისა სახლისა და მიიღო კურნება ( მკ. 2:4 ). კურნება მიიზიდება სიმდაბლითა და რწმენით. 7) მოღვაწეებს გონიერი საქმიანობისა ზოგჯერ აქვთ საჭიროება დაეხმარონ თავს გადავლებით ცივი წყლით ანდა დადებით ადგილებში მოწოლისა სისხლისა დასველებული წყლით პირსახოცისა. წყალი უნდა იყოს საზაფხულო – არაფრით ძალიან ცივი, იმიტომ რომ უკანასკნელი აძლიერებს განხურებას. საერთოდ გონიერ საქმიანობებს აქვთ თვისება წარმოშვან სიცხე გარკვეულ აგებულებაში. ასეთ სიცხეს გრძნობდა თავის თავში ღირსი აბბა დოროთე , როდესაც დაკავებული იყო მეცნიერებებით, რატომაც იგრილებდა თავს წყლით ³⁰⁷ . ასეთი სიცხე აუცილებლად უნდა შეიგრძნონ იმათ, რომლებიც ძალიან აიძულებენ თავს შეერთებას გონებისა გულთან მეშვეობით ნივთიერი შემწეობებისა, მიცემისას მათდამი გადაჭარბებული მნიშვნელობისა და არ მიცემით ჯეროვანი მნიშვნელობისა სულიერი შემწეობებისადმი. განსაკუთრებული ნივთიერი ძალისხმევისას გულისმიერი ლოცვისადმი დაიწყება მოქმედება გულში სითბოსი. ეს სითბო არის პირდაპირი შედეგი ასეთი ღვაწლისა ³⁰⁸ : ყოველი ასო ადამიანური სხეულისა, დაქვემდებარებული ხახუნს, ხურდება, იგივე ხდება გულთანაც მუდმივი, ხანგრძლივი დაძაბულობისაგან მისი. სითბო, გამოცხადებული გაძლიერებული, ნივთიერი ღვაწლისაგან ასევე ნივთიერია. ეს – სითბოა ხორციელი, სისხლისმიერი, არეში დაცემული ბუნებისა ³⁰⁹ . გამოუცდელი მოღვაწე, შეგრძნებისას ამ სითბოსი, აუცილებლად მიიჩნევს მას რაიმედ, ჰპოვებს მასში საამურობას, დატკბობას, რაშიც საწყისია თვითცდუნებულობისა ³¹⁰ . არა მხოლოდ არ უნდა ვიფიქროთ რაიმე განსაკუთრებული ამ სითბოზე, არამედ საწინააღმდეგოდ ამისა, საჭიროა მივიღოთ განსაკუთრებული ზომები სიფრთხილისა წარმოშობისას მისი. სიფრთხილე აუცილებელია იმ მიზეზით, რომ ეს სითბო, როგორც სისხლისმიერი, არა მხოლოდ გადადის სხვადასხვა ადგილებში მკერდისა, არამედ ძალიან ადვილად შესაძლოა მოხვდეს ქვედა ნაწილებში მუცლისა, წარმოშოს მათში უძლიერესი წვა. ბუნებრივია, რომ ამასთან იწყება მოქმედება ხორციელი გულისთქმისა, თვისობრივი ამ ნაწილებისთვის მდგომარეობაში განხურვებისა. ზოგიერთნი, მოსულნი ამ მდგომარეობაში და ვერ გამგებნი მომხდარისა მათდამი, მიეცნენ შეცბუნებას, გულგატეხილობას, სასოწარკვეთილებას, როგორც ეს ცნობილია გამოცდილებით. მიჩნევით თავიანთი მდგომარეობისა საუბედუროდ, მათ მიაშურეს ცნობილ ბერებს, ეძებდნენ რა მათს რჩევაში წამლობას სულებისა თავიანთისა, განაწამებთა მწუხარებითა და გაცბუნებით. ბერებმა, მოისმინეს რა რომ მოხმობისას სახელისა იესოსი, გამოცხადდა უძლიერესი წვა, შეერთებული მოქმედებასთან გულისთქმისა, შეძრწუნდნენ ხრიკებით ეშმაკისა. მათ სცნეს აქ საშინელი ხიბლი, ტანჯულებს აუკრძალეს ვარჯიში ლოცვით იესოსით, როგორც მიზეზად ბოროტებისა ბევრ სხვა მოღვაწეს მოუყვნენ ეს გარემოება, როგორც შესანიშნავი უბედური შედეგი ვარჯიშისა ლოცვით იესოსით. და ბევრმა დაუჯერა წარმოთქმულ განაჩენს პატივისცემით ხმამაღალი სახელისადმი ბერებისა, დაუჯერეს განაჩენს, როგორც გამოყვანილს თავად გამოცდილებიდან. მათ შორის ეს საშინელი ხიბლი არის არა რაიმე სხვა, თუ არა მოწოლა სისხლისა, წარმოშობილი გაძლიერებული, უმეცრული გამოყენებით ნივთიერი შემწეობებისა. ეს სისხლის მოწოლა ადვილად შესაძლოა განიკურნოს ორ, სამ დღეში დადებით აგზნებულ ნაწილებზე ტილოსი, გაჟღენთილისა ზაფხულის წყლით. გაცილებით უფრო საშიშია, გაცილებით ახლოსაა ხიბლთან, როდესაც მოღვაწე, შეიგრძნობს რა სისხლისმიერ სითბოს გულში ანდა მკერდში, ჩათვლის მას მადლისმიერად, იფიქრებს მის შესახებ, და ამიტომ საკუთარი თავის შესახებაც რაიმეს, დაიწყებს შეთხზვას თავისი თავისთვის სიამოვნებებისა, დაბნელებას, მოტყუებას, გახლართვას, დაღუპვას თავისი თავისას თვითწარმოდგენით. რაც მეტია დაძალება და დაძაბულობა მოღვაწეში სხეუში, მით სისხლისმიერი სითბო ინთება უფრო ძლიერად. იგი ასეც უნდა იყოს! რათა განელდეს ეს სითბო, რათა გავფრთხილდეთ დაცემისგან მისი ქვემოთ, საჭიროა არ დავაჭიროთ გონება განსაკუთრებული ძალისხმევით გულში, საჭიროა არ ვაშრომოთ გული, არ წარმოვშოთ მასში სიცხე მეტისმეტი შეკავებით სუნთქვისა და დაძაბულობით გულისა; საწინააღმდეგოდ ამისა, საჭიროა სუნთქვაც შევაკავოთ ჩუმად და გონებაც მოვიყვანოთ შეერთებასთან გულთან ძალიან ჩუმად, საჭიროა შევეცადოთ, რათა ლოცვა მოქმედებდეს თვით წვეროში გულისა, სადაც იმყოფება სიტყვიერი ძალა სწავლების მიხედვით მამებისა და სადაც, ამ მიზეზით, საჭიროა იყოს გამართული ღვთისმსახურება. როდესაც საღვთო მადლი დაფარავს ლოცვით ღვაწლს და დაიწყებს შეერთებას გონებისა გულთან, მაშინ ნივთიერი სისხლისმიერი სითბო სრულად გაქრება. ლოცვითი მღვდელმსახურება მაშინ სრულად შეიცვლება: იგი გახდება როგორც თითქოს ბუნებრივი, სურულად თავისუფალი და მსუბუქი. მაშინ გამოცხადდება გულში სხვა სითბო, ფაქიზი, უნივთო, სულიერი, არ წარმომშობი რაიმე წვისა – საწინააღმდეგოდ ამისა, გამაგრილებელი, განმანათლებელი, მომრწყველი, მოქმედი როგორც სამკურნალო, სულიერი, მცხებელი საცხებლისა, მიმზიდველი გამოუთქმელი სიყვარულისადმი ღვთისა და ადამიანთა, ასე გვაუწყებს ამ სითბოზე ღირსი მაქსიმე კაფსოკალიველი თავისი ნეტარი გამოცდილებიდან ³¹¹ . ვთავაზობ მამებსა და ძმებს ღარიბულ რჩევას, ვთხოვ რა მათ არ უარყონ ღარიბული რჩევა ჩემი: არ აიძულოთ თავნი ნაადრევად გახსნისათვის თქვენში გულისმიერი ლოცვითი მოქმედებისა. საჭიროა, საჭიროა კეთილგონიერი სიფრთხილე, განსაკუთრებით ჩვენს დროს, როდესაც უკვე თითქმის შეუძლებელია შევხვდეთ დამაკმაყოფილებელ მოძღვარს ამ საგნებისათვის, როდესაც მოღვაწემ უნდა გააღწიოს თავად, ხელის ცეცებით, ხელმძღვანელობით წერილებით წმინდა მამათა, საგანძურში ცოდნისა სულიერთა, ასევე ხელის ცეცებით, თავად, აირჩიოს მათგან თვისობრივნი თავისი თავისადმი. ცხოვრებისას სახარებისეული მცნებებით, დაკავდი ყურადღებიანი იესოს ლოცვით წესით წმინდა იოანე კიბისაღმწერლისა , შეერთებით ლოცვისა მგლოვარებასთან, ქონით საწყისად და მიზნად ლოცვისა სინანული. თავის დროზე, ნაცნობზე ღვთისათვის, გაიღება თავის თავად მოქმედება ფულისმიერი ლოცვისა. ასეთი მოქმედება, გაღებული შეხებით თითისა ღვთისა, აღმატებულია მიღწეულზე გაძლიერებული იძულებით თავისა მეშვეობით ნივთიერი შემწეობებისა. აღმატებულია იგი ბევრ მიმართებაში: იგი გაცილებით ფართოა, უხვია, იგი სრულად უსაფრთხოა ხიბლისაგან და სხვა დაზიანებებისაგან, მიმღები ასეთნაირად, ხედავს მიღებაში მხოლოდ წყალობას ღვთისას, ნიჭს ღვთისას, ხოლო მიმღწევი გაძლიერებული გამოყენებისას ნივთიერი შემწეობებისა, ხედვისას ნიჭისა ღვთისა, ვერ შეძლებს არ დაინახოს თავისი ღვაწლი, ვერ შეძლებს არ დაინახოს თავად მექანიკური წესი, მის მიერ გამოყენებული, ვერ შეძლებს არ მიაწეროს მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა. ეს ფაქიზ აზრობრივ გზაზე – მნიშვნელოვანი ნაკლია, მნიშვნელოვანი წაბორძიკება, მნიშვნელოვანი დაბრკოლება განვითარებაში სულიერი წარმატებისა. განვითარებისათვის სულიერი წარმატებისა არაა არც ბოლო, არც ზღვარნი. უმნიშვნელო, შეუმჩნეველმა სასოებამ რაიმეზე, გარეთ ღვთისა, შესაძლოა შეაჩეროს სვლა წარმატებისა, რომელშიც ბელადიც, და ფეხებიც, და ფრთებიც – რწმენაა ღმერთში. „ქრისტე მორწმუნისათვის – ყველაფერია“, – თქვა წმინდა მარკოზმა ³¹² . გამომყენებელთაგან განსაკუთრებული გულმოდგინებით ნივთიერი დამხმარე საშუალებებისა, მიაღწიეს წარმატებას საკმაოდ იშვიათებმა, ხოლო მოიშალნენ და დაზიანდნენ საკმაოდ ბევრნი. გამოცდილი მოძღვრისას გამოყენება ნივთიერი შემწეობებისა ცოტათია საშიში, მაგრამ ხელმძღვანელობისას წიგნებით იგი ძალიან საშიშია მოსახერხებლობით ჩავარდნისა, უცოდინრობით არაკეთილგონიერებით, ხიბლში და სხვა სახეში სულიერი და ხორციელი მოშლისა. ასე ზოგიერთნი, დაინახეს რა მავნე შედეგები უგუნური ღვაწლისა და ჰქონდათ რა ლოცვის შესახებ იესოსი და თანმხლებზე მისდამი გარემოებებისა მხოლოდ ზედაპირული და უთავბოლო წარმოდგენა, მიაწერეს ეს შედეგები არა უცოდინრობასა და უგუნურობას, არამედ თავად ყოვლადწმინდა ლოცვას იესოსას. შესაძლოა კი რამე იყოს უფრო სამწუხარო, უბედური ამ გმობაზე, ამ ხიბლზე?

წმინდა მამები, გვასწავლიან რა გულისმიერ ლოცვას, არ მოგვცეს ზუსტი დარიგება, რომელ ნაწილში გულისა იგი უნდა იყოს აღსრულებული, ალბათ იმ მიზეზით, რომ იმ დროებში არ ხვდებოდათ საჭიროება ამ დარიგებისათვის. წმინდა ნიკიფორე საუბრობს, როგორც ნაცნობ საგანზე, რომ სიტყვიერება იმყოფება მკერდში, და რომ როდესაც აღიგძნება სიტვყიერება მონაწილეობისათვის ლოცვაში, მაშინ კვალად მისდამი აღიძვრება ასეთი მონაწილეობისათვის გულიც. ძნელია, მცოდნესთვის რაიმესი მთელი წვრილმანებით და საფუძვლიანობით, წინასწარგანჭვრეტა და გაფრთხილება გადაწყვეტით ყველა შეკითხვებისა, რომლებიც შეიძლება წარმოიშვას სრული უცოდინრობიდან: რაშიც უცოდინრობა ხედავს სიბნელეს, იმაში ცოდნისთვის არაა რაიმე არაცხადი. მომდევნო დროებში გაურკვეველმა მითითებებმა წერილებში მამათაში გულზე წარმოადგინა მიზეზი მნიშვნელოვანი გაცბუნებისა და შემცდარი ვარჯიშისა ლოცვით იმათში, რომლებიც, არ ჰყავდათ რა მოძღვარი, არ გამოიკვლიეს რა სათანადო გულმოდგინებით მამათა წერილები, საფუძველზე სასწრაფოდ დაპყრობილი კითხვის მეშვეობით ზედაპირული წარმოდგენებისა, გადაწყვიტეს დაკავებულიყვნენ შემოქმედებითი გულისმიერი ლოცვით, დადებით მთელი სასოებისა ნივთიერ შემწეობებზე მათდამი. განსაზღვრული განმარტება ამ საგნისა გახდა, ასეთნაირად, აუცილებელი. გულს ადამიანისას აქვს სახე მოგრძო ტომარასი, ზემოთ გაფართოვებულისა, ქვემოთ დავიწროვებულისა, იგი, ზედა დაბოლოვებით, მდებარე პირდაპირ მარცხენა ძუძუსი მკერდისა, მიმაგრებულია, ხოლო ქვედა მისი ნაწილი, ჩამავალი დაბოლოებებამდე გვერდისა, თავისუფალია; როდესაც იგი მოდის მერყეობაში, ეს მერყეობა იწოდება ცემად გულისა. ბევრმა, არ მქონემ რაიმე წარმოდგენისა მოწყობაზე გულისა, თვლიან თავის გულს იქ, სადაც გრძნობენ ცემას მისსას, მიდგომით თვითნებურად ვარჯიშისადმი გულისმიერი ლოცვისა, ისინი მიმართავენ სუნთქვას, შეყვანით მისი გულში, ამ ნაწილში გულისა, მოჰყავთ იგი ხორციელ განხურვებაში, ამასთან ცემა გულისა ძალიან ძლიერდება, მოუწოდებენ თავიანთთან და თავს იხვევენ არასწორ მდგომარეობასა და ხიბლს. სქემმონაზონი, ბასილი და ბერი პაისი ველიჩკოვსკი ყვებიან, რომ თანამედროვეთაგან მათი ბევრი დაზიანდა, ბოროტად გამოიყენეს რა ნივთიერი შემწეობები ³¹³ . და შედეგად მაგალითები მოშლისა ასეთი მოქმედებისგან გვხვდებოდა ხშირად; გვხვდება ისინი დღემდეც, თუმც განწყობილება ვარჯიშისადმი ლოცვისა იესოსი შემცირდა უკიდურესობამდე. შეუძლებელია მათთვის არ შეგვხვდნენ: სისნი უნდა იყოს აუცილებელი შედეგი უცოდინრობისა, თვითნებობისა, თვითწარმოდგენისა, ნაადრევი და ამაყი გულმოდგინებისა, საბოლოოდ სრული შემცირებისა გამოცდილი მოძღვრებისა. სქემმონაზონი ბასილი, მითითებით წმინდა თეოფილაქტზე და სხვა მამებზე, ამტკიცებს, რომ სამი ძალა სულისა, სიტყვიერი, ძლა გულმოდგინება და ძალა სურვილისა, დალაგებულია ასე: გულმკერდში და ზედა ნაწილში გულისა იმყოფება სიტყვიერი ძალა ანდა სული ადამიანისა, საშუალოში – ძალა გულმოდგინებისა, ქვედაში – ძალა სურვილისა ანდა ბუნებრივი გულისთქმა. მმცდელობელი მოიყვანოს მოძრაობაში და განახუროს ქვედა ნაწილი გულისა, მოჰყავს მოქმედებაში ძალა ხორციელი გულისთქმისა, რომელსაც, სიახლოვის გამო მასთან სასქესო ნაწილებისა და თვისების გამო თავისისა, მოჰყავს მოქმედებაში ეს ნაწილები. უმეცარ გამოყენებას ნივთიერი შემწეობებისას მოჰყვება უძლიერესი ანთება ხორციელი გულისთქმისა. როგორი უცნაური მოვლენაა! ერთი შეხედვით მოღვაწე დაკავებულია ლოცვით, ხოლო საქმიანობა შობს ავხორცობას, რომელიც უნდა ყოფილიყო მოკვდინებული საქმიანობით და უცოდინრობა, ბოროტად გამომყენებელი ნივთიერი შემწეობისა, მიაწერს იესოს ლოცვას იმას, რაც უნდა მიაწეროს ბოროტად გამოყენებას. გულისმიერი ლოცვა წარმოიშვება შეერთებისაგან გონებისა სულთან განცალკევებულებისა დაცემულობით, შეერთებულებისა მადლით გამოსყიდვისა. სულში ადამიანურში თავს იყრის შეგრძნებები სინდისისა, სიმდაბლისა, სიმშვიდისა, სიყვარულისა ღვთისადმი და მოყვასისადმი და სხვა მსგავსი თვისებებისა, საჭიროა, რათა ლოცვისას მოქმედება ამ თვისებებისა შეერთდეს მოქმედებასთან გონებისა. ამაზე უნდა იყოს გამახვილებული მთელი ყურადღება საქმიანობისა ლოცვისა. შეერთება აღესრულება თითით ღვთისა, ერთადერთისა შემძლებელისა განკურნოს წყლული დაცემულობისა; მოქმედი კი ლოცვისა ამტკიცებს გულწრფელობას ნება-მყოფელობისა თავისისა მიიღოს კურნება მუდმივი მყოფობით ლოცვაში, მოთავსებით გონებისა სიტყვებში ლოცვისა, საქმიანობით გარეგანით და შინაგანით მცნებების მიხედვით სახარებისა, გამხდელისა სულისა შემძლებელად შეერთებისა მლოცველ გონებასთან. ამასთან რამდენადმე ხელს უწყობს შემოქმედებითი მიმართულება გონებისა სიტყვიერებასთან და ზედა ნაწილთან გულისა. საერთოდ ზედმეტი დაძაბულობა, გამოყენებისას ამ ნივთიერი შემწეობისა, როგორც გამომწვევისა ნივთიერი სითბოსი, მავნეა: სითბო სხეულისა და სისხლისა არ უნდა არსებობდეს ლოცვაში. უსულისგადამრჩენლესი მოქმედებით ჩვენზე ლოცვისა საერთოდ და ხსოვნისა ღვთისა ანდა ლოცვისა იესოსი განსაკუთრებით, როგორც საშუალება მყოფობისათვის განუწყვეტელ შეერთებაში ღმერთთან და მუდმივი მოგერიებისათვის თავდასხმებისა მტრისა, დაკავებულობა ლოცვით იესოსით განსაკუთრებით საძულველია ეშმაკისათვის. მოვარჯიშე ლოცვით სახელით უფლისა იესოსი ექვემდებარება განსაკუთრებულ დევნას ეშმაკისას. „მთელი ღვაწლი და მთელი გულმოდგინება ჩვენი მტრისა, – ამბობს ღირსი მაკარი დიდი , – მდგომარეობს იმაში, რომ აზრი ჩვენი მოაცილოს ხსოვნას ღვთისას და სიყვარულს მისდამი, ამისათვის იგი იყენებს ხიბლს ამა სოფლისას, და განაყენებს ჭეშმარიტი სიკეთისაგან მოჩვენებითისაკენ, არაარსებითი სიკეთეებისაკენ“ ³¹⁴ . ამ მიზეზით მიმძღვნელი თავისა ჭეშმარიტი მსახურებისათვის ღვთისა, განუწყვეტელი ლოცვისადმი იესოსი, უნდა განსაკუთრებულად იცავდეს თავს გაფანტულობისაგან აზრებისა, არაფრით დაუშვას თავისათვის ამაოდმეტყველება აზრობრივი, არამედ, მიტოვებით ყურადღების გარეშე გამოცხადებული აზრები და ოცნებები, მუდმივად დაუბრუნდეს ლოვას სახელით იესოსი, როგორც თითქოს თავშესაფარში, რწმენით, რომ იესო ფხიზლად იღუწის იმ მონაზე თავისაზე, რომელიც იმყოფება განუწყვეტლად მასთან ფხიზელი ხსოვნით მასზე. „მზაკვარი ეშმაკნი, – ამბობს ღირსი ნილოს სინელი , – ღამით ცდილობენ აღაშფოთონ სულიერი მოქმედი თავიანთი თავით, ხოლო დღისით ადამიანებით, შემოსაზღვრით მისი ცილისწამებებით, თავდასხმებით და ფათერაკებით“ ³¹⁵ . ეს წესრიგი ეშმაკეულ ბრძოლაში მალე დაინახება გამოცდილებით ყოველი მოქმედის მიერ ლოცვისა. ეშმაკები აცდუნებენ გულისთქმებით, აზრობრივი ოცნებებით, მოგონებებით უსაჭიროესი საგნებისადმი, ფიქრებით ერთი შეხედვით სულიერებით, აღძვრით მზრუნველობისა, სხვადასხვა შიშისა და სხვა გამოვლენებით ურწმუნოებისა ³¹⁶ . ყველა მრავალფეროვანი ეშმაკეული ბრძოლისას, შეგრძნება შეცბუნებისა წარმოადგენს ყოველთვის ზუსტ ნიშანს მოახლოებისა დაცემული სულებისა, თუმც წარმოშობილ მათ მიერ ქმედებებს ჰქონდეთ გარეგნობა მართლობისა ³¹⁷ . მოღვაწეებს, განმარტოვებით და გაძლიერებულად მლოცველებს, ეშმაკები ეცხადებიან სახით საფრთხობელებისა, სახით მაცდური საგნებისა, ზოგჯერ სახით ნათლის ანგელოზთა, მოწამეთა, ღირსთა და თავად ქრისტესი; მუქარებისა ეშმაკთა შიში არაა საჭირო, ხოლო ყველა საერთოდ მოვლენისადმი საჭიროა ვიყოთ საკმაოდ უნდობელნი. ასეთ შემთხვევებში, რომლებიც თუმც არიან იშვიათნი, უპირველესი მოვალეობაა ჩვენი მივაშუროთ ღმერთს, მივეცეთ მთლად მის ნებას და ვითხოვოთ მისი დახმარება: მოვლენებს არ მივაქციოთ ყურადღება და არ შევიდეთ ურთიერთობაში და გასაუბრებაში მათთან, ჩათვლით თავისა უძლურად ურთიერთობისათვის სულებთან მტრულებთან, უღირსებად ურთიერთობისა სულებთან წმინდებთან.

განსაკუთრებულ მწუხარებებსა და დევნებს ექვემდებარება ჭეშმარიტი, ღვთისთვის სათნო მოღვაწე ლოცვისა ძმებისაგან თავისი, ადამიანებისა. და ამაში, როგორც ჩვენ ვთქვით უკვე, მთავარი მოღვაწენი არიან – დემონები: ისინი იყენებენ თავიანთ იარაღად როგორც იმ ადამიანებს, რომლებმაც საქმიანობა თავიანთი შეაერთეს ერთად საქმიანობასთან ეშმაკეულთან, ისე იმათაც, რომლებიც ვერ იგებენ ბრძოლებს ეშმაკეულებს და ამიტომ მოხერხებულად ხდებიან იარაღნი ეშმაკთა, თვით იმათსაც, რომლებიც, იგებენ რა ცბიერებას მტრისას, არასაკმარისად ყურადღებიანი არიან თავიანთი თავებისადმი, და ფრთხილნი, და ამიტომ დაუშვებენ საკუთარი თავისათვის იყვნენ მოტყუებულნი. გასაოცარი და უსაშინლესი მაგალითი იმისა, როგორი საშინელი სიძულვილით ღვთისადმი, სიტყვისადმი ღვთისა, სულისადმი ღვთისა, შეიძლება დაავადდნენ ადამიანები, შემაერთებელნი განწყობილებისა თავიანთი სულისა განწყობილებასთან დემონებისა, ვხედავთ იუდეველ მღვდელმთავრებში, მოხუცებულებში, მწიგნობრებში და ფარისევლებში, აღმსრულებლებში უდიდესი დანაშაულისა შორის დანაშაულთა ადამიანურებისა – ღვთისმკვლელობისა. წმინდა სვიმონი ახალი ღვთისმეტყველი , ამბობს, რომ ჩაგონებით ეშმაკთა, მონაზვნებს, გამტარებელთ თვალთმაქცი ცხოვრებისა, შურთ ჭეშმარიტი მოღვაწეებისა ღვთისმოსავობისა, იყენებენ ყველა საზომს გაანაწყენონ ისინი ანდა გააგდონ მონასტრიდან ³¹⁸ . თვით კეთილგანმზრახველი მონაზვნებიც, მაგრამ გამტარებელნი ცხოვრებისა გარეგნულისა და არ მქონენი წარმოდგენისა ცხოვრებაზე სულიერზე, ბრკოლდებიან სულიერ მოქმედებზე, მიაჩნიათ მათი ქცევა უცნაურად, განიკითხავენ და აძაგებენ მათ, აყენებენ მათ სხვადასხვა შეურაცხყოფას და შევიწროვებას. დიდმა მოქმედმა ლოცვისა იესოსი, ნეტარმა ბერმა სერაფიმე საროველმა , ბევრი დაითმინა უსიამოვნება უვიცობისაგან და ხორციელი შეხედულებისა მონაზვნობის შესახებ თავიანთი თანამოძმეებისა, იმიტომ რომ ისინი რომლებიც კითხულობენ კანონს ღვთისას ხორციელად, ჰგონიათ აღასრულონ იგი მხოლოდ გარეგანი საქმეებით, გარეშე აზრობრივი ღვაწლისა, „არა იცოდეს, არცა რასა-იგი იტყჳან, არცა ვიეთთჳს დაამტკიცებენ“ ( 1ტიმ. 1:7 ) ³¹⁹ . „გავლით გზისა შინაგანისა, გონებაჭვრეტითი ცხოვრებისა, – გვმოძღვრის და ნუგეშსგვცემს სერაფიმე, ამოხაპვით დარიგებისა და ნუგეშისა თავისი სულიერი გამოცდილებიდან, – არ უნდა მოვუძლურდეთ, არ უნდა მივატოვოთ იგი იმიტომ, რომ ხალხი, მიწებებულნი გარეგნობისადმი და გრძნობითობისადმი, გვაზიანებენ ჩვენ წინააღმდეგობით თავიანთი აზრისა და თავად გულისმიერი გრძნობისა და ყოველგვარად ცდილობენ განგვაყენონ ჩვენ გავლისაგან შინაგანი გზისა, დადგმით ჩვენთვის მასზე სხვადასხვა დაბრკოლებებისა. არანაირი წინააღმდეგობებით გავლისას ამ გზისა მერყეობა არაა საჭირო, განმტკიცებით ამ შემთხვევაში სიტყვით ღვთისათი: „შიში მათი არა შეიშინოთ, არცა არ შეშფოთნეთ. უფალი ძალთაჲ იგი წმიდა-ყავთ და იგი იყოს შენდა შიშ“ ( ეს. 8:12-13 ) ³²⁰ . როდესაც ღირსი გრიგოლ სინელი – იგი მე14 საუკუნეში განგებულებამ ღვთისამ გამოიყენა იარაღად აღდგენისა შორის მონაზონთა დავიწყებულისა მათ მიერ გონიერი საქმიანობისა – მივიდა ათონის მთაზე და დაიწყო გადაცემა ღვთისგანნაბოძებისა მისდამი ცოდნისა ღვთისმოსავი, გულმოდგინე და გონიერი მოღვაწეებისადმი, მაგრამ გამგებთათვის ღვთისმსახურებისა მხოლოდ ხორციელად, მაშინ ისინი თავიდან ძალიან შეეწინააღმდეგნენ მას, ისეთ უცნაურობად წარმოუდგება სწავლება სულიერ ღვაწლზე არ მქონესგან წარმოდგენისა არც მასზე, არც არსებობაზე მისა, მიმცემელთათვის ხორციელი ღვაწლისადმი მნიშვნელობისა, მისდამი არ კუთვნილისა. უფრო მეტი უცნაურობით წარმოუდგება გონიერი საქმიანობა ხორციელ და ფშვინვიერ გონებას, განსაკუთრებით, როდესაც იგი დასნეულებულია თვითწარმოდგენით და შხამით ერესისა. მაშინ სიძულვილი სულისა ადამიანისა, შესულისა ურთიერთობაში სატანასთან, სულისადმი ღვთისა, გამოიხატება საზარელი გააფთრებით. რათა ავხსნათ ეს და საერთოდ რათა წარმოვიდგინოთ სიცხადით, როგორ უკუღმართად ხორციელი და ფშვინვიერი გონება იგებს ყველაფერს სულიერს, ამრუდებს მას შესაბამისად წყვდიადისა დაცემულობისა, რომელშიც იმყოფება, მიუხედავად თავისი მიწიერი სწავლულობისა, გადმოვცემთ აქ მოკლედ ცილისწამებას და ავსიტყვაობას გონიერ საქმიანობაზე ლათინელი მონაზვნისა ვარლაამისა და რომელიღაც დასავლეთის მწერლებისა. ყოვლადსამღვდელო ინოკენტი თავის საეკლესიო ისტორიაში ყვება, რომ ვარლაამი, კალაბრიელი მონაზონი მე15 საუკუნეში მივიდა სელუნში, ქალაქში აღმოსავლეთ საბერძნეთის იმპერიისა. აქ, რათა ემოქმედა სარგებლისათვის დასავლეთის ეკლესიისა საფარქვეშ მართლმადიდებლობისა, მან უარყო ლათინელობა. დაწერა რამოდენიმე თხზულება დასამტკიცებლად სიმართლისა აღმოსავლეთის ეკლესიისა, დაიმსახურა ამით ქება და ნდობა იმპერატორი კანტაკუზენისა, თუმც იცოდა რომ ბერძნული მონაზვნობა წარმოადგენს მთავარ განმტკიცებად ეკლესიისა, მას სურდა დაესუსტებინა იგი, თვით შეემუსრა, რათა შეერყია მთელი ეკლესია . ამ მიზნით მან გამოხატა სურვილი გაეტარებინა ძალიან მკაცრი სამონაზვნო ცხოვრება და მზაკვრულად გადახარა ერთი ათონის მეუდაბნოე გაემხილა მისთვის შემოქმედებითი ვარჯიში იესოს ლოცვისა. მიიღო რა სასურველი, ზედაპირულად, უაზროდ გაიგო რა განცხადებული, ვარლაამმა მიიღო ერთადერთ არსად საქმისა ნივთიერი შემწეობა, რომელსაც მამები, როგორც ჩვენ ვხედავდით უწოდებენ მხოლოდ რომელიღაც შემწეობას, ხოლო სულიერ ხილვებს ხილვებად ნივთიერებად, ხილულებად მხოლოდ ხორციელი თვალებით. მან მიიტანა ამის შესახებ იმპერატორამდე, როგორც მნიშვნელოვან ცდომილებაზე. მოწვეული იყო კრება კონსტანტინოპოლში. წმინდა გრიგოლ პალამა , ათონელი მონაზონი და დიდი მოქმედი გონიერი ლოცვისა, შევიდა პაექრობაში ვარლაამთან, ძალით მადლისა ღვთისა დაამარცხა იგი. ვარლაამი და გმობანი მისნი მიცემულია ანათემას. იგი დაბრუნდა კალაბრიაში და ლათინელობაში, დატოვა ბევრ ბერძენში, ზედაპირულ ქრისტიანებში, ნდობა თავისი სწავლებისადმი, წაიღო იგი დასავლეთში სადაც გმობები და შეუსაბამო ცილისწამებები მისი მიღებულია, როგორც არსარება ჭეშმარიტებისა ³²¹ . ისტორიკოსი ფლერი, აღწერისას მოქმედებისა ვარლაამისა, მსგავსად მისი, შემოკრებს მთელ საქმიანობას გონიერი ლოცვისა ნივთიერ შემწეობაზე, ამრუდებს მას. ფლერი აკეთებს ამონაწერს მექანიზმის შესახებ სიტყვებიდან წმინდა სვიმონ ახალი ღვთისმეტყველისა სამი სახის ლოცვაზე, მყოფისა სათნოებათმოყვარეობაში, ამტკიცებს თითქოს სვიმონი ასწავლის დაჯდომისას კუთხეში კელიისა, მიქცევას თვალებისა და მთელი აზრისა შუაში მუცლისა, ესე იგი ჭიპზე, შეკავებას სუნთქვისა, თვით ცხვირითაც, და ასე შემდეგ. ძნელი იქნებოდა დაჯერება, რომ გონიერმა და სწავლულმა ფლერიმ დაწერა ასეთი შეუსაბამობა, თუკი იგი არ წაიკითხებოდა გვერდებზე მისი ისტორიისა ³²² . ბერჟიე, სხვა, საკმაოდ გონიერი და ნასწავლი მწერალი, ამბობს, რომ ბერძენი მონაზვნები მჭვრეტელნი, ძალისხმევისაგან ჭვრეტისადმი ჭკუაზე შეიშალნენ და ჩავარდნენ ფანატიზმში (ხიბლში). რათა მოსულიყვნენ მდგომარეობაში აღტაცებისა, ისინი მიაშტერებდნენ თვალებს ჭიპს, შეკავებით სუნთქვისა: მაშინ მათ წარმოედგინებოდათ, რომ ისინი ხედავენ ბრწყინვალე ნათელს, და ასე შემდეგ ³²³ . გამრუდებით სახისა ლოცვისა გონიერ მოქმედთა აღმოსავლეთის ეკლესიისა, და შებღალვით მათი, ლათინელები არ ჩერდებიან შეურაცხყონ მადლისმიერი მდგომარეობებიც, წარმოშობილები ლოცვით, არ ჩერდებიან დაგმონ მოქმედება წმინდა სულისა. მივანდოთ სამსჯავროს ღვთისას ცილისწამებები და გმობა ერეტიკოსთა; გრძნობით მგლოვარებისა, და არა განკითხვისა მივაქციოთ ყურადღება წარმოთქმულთაგან მათ მიერ უაზრობებისა, მოვისმინოთ რას ამბობს ხედვის შესახებ ნათლისა ქრისტესი ჩვენი ნეტარი მოქმედი ლოცვისა იესოსი, სერაფიმე საროველი : „რათა მივიღოთ და ვიხილოთ გულზე ნათელი ქრისტესი, საჭიროა რამდენადაც შესაძლებელია განვაყენოთ თავი მოძრავი საგნებისგან, წინასწარ განვწმინდოთ სული სინანულით, კეთილი საქმეებით და რწმენით ჯვარცმულისადმი ჩვენთვის დავხუროთ ხორციელი თვალები, ჩავძიროთ გონება შიგნით გულისა, სადაც ვიღაღადოთ მოხმობით სახელისა უფლისა ჩვენისა, იესო ქრისტესი, მაშინ საზომით გულმოდგინებისა და სიცხისა სულისა შეყვარებულისადმი ჰპოვებს ადამიანი წარმოთქმულ მის მიერ სახელში დატკბობას, რომელიც აღძრავს სურვილს ძიებისათვის უმაღლესი განათლებისა. როდესაც ასეთი ვარჯიშისას დაყოვნდება გონება გულში, მაშინ ამობრწყინდება ნათელი ქრისტესი, კურთხევით შენობისა სულისა თავისი ღვთაებრივი ბრწყინვალებით, როგორც ამბობს წინასწარმეტყველი მალაქია: „და აღმოგიბრწყინდეს თქუენ მოშიშთა სახელისა ჩემისათა მზე სიმართლისა“ ( მალ. 4:2 ). ეს ნათელი არის ამასთან სიცოცხლეც სახარებისეული სიტყვის მიხედვით: „ მის თანა ცხორებაჲ იყო და ცხორებაჲ იგი იყო ნათელ კაცთა“" ( ინ. 1:4 ) ³²⁴ . აქედან ჩანს, საწინააღმდეგოდ გაგებისა კალაბრიელი ვარლაამისა და ლათინელებისა, რომ ეს ნათელი არაა ნივთიერი, არამედ სულიერი, რომ იგი აღებს სულიერ თვალებს, განიჭვრიტება მათ მიერ, თუმც ამასთან მოქმედებს ხორციელ თვალებზე, როგორც ეს მოხდა წმინდა მოციქულ პავლესთან ( საქ. 9 ). ღირსი მაკარი დიდი , დაწვრილებით და განსაკუთრებული სიცხადით გადმოცემისას სწავლებისა ამ ნათლის შესახებ მე 7 სიტყვაში, ამბობს, რომ „იგი არის არსებითი გაბრწყინება სულში ძალისა წმინდისა სულისა, მის მიერ ცხადდება ყოველგვარი ცოდნა და ჭეშმარიტად შეიმეცნება ღმერთი სულით ღირსით და საყვარელით“ ³²⁵ . თანახმად დიდისა მოწმობს ყველა წმინდა მამაც აღმოსავლეთის ეკლესიისა, გამოცდილებითად შემცნობნი ქრისტიანული სრულყოფილებისა და გამომსახველნი მისი თავიანთ წერილებში, დამახასიათებლებში ეს გამოუხატველი საიდუმლო გამოხატონ ქვეყნად ნივთიერში. ძალიან სასარგებლოა ცოდნა, რომ ნაყოფი სუფთა გაუფანტავი ლოცვისა არის განახლება ბუნებისა, რომ განახლება ბუნებისა მოიმარაგება და შეიმკობა ნიჭებით საღვთო მადლისა, მაგრამ მისწრაფება ნაადრევი მოხვეჭისადმი ამ ნიჭებისა, მისწრაფება, რომლითაც, გაღვივებისას თვითწარმოდგენისა, წინწაისწრება კეთილი ნებელობა ჩვენზე ღვთისა, უკიდურესად საზიანოა და შეჰყავს მხოლოდ ხიბლში. ამ მიზეზით ყველა მამა ძალიან მოკლედ საუბრობს ნიჭებზე მადლისა, ამბობენ ძალიან დაწვრილებით მოხვეჭაზე სუფთა ლოცვისა, შედეგი რომლისაც – მადლისმიერი ნიჭებია. ღვაწლი ლოცვისა საჭიროებს საგულდაგულო დასწავლას, ხოლო მადლისმიერი ნიჭები არიან თავის თავად, როგორც თვისებები ბუნებისა განახლებულისა, როდესაც ეს ბუნება, განახლებისას სინანულით, იკურთხევა დაფარვით სულით.

ბერი პაისი ველიჩკოვსკიმ , მცხოვრებმა დასასრულს გასული 18ე საუკუნისა, დაწერა გრაგნილი გონიერ ლოცვაზე უარსაყოფად გმობებისა, წარმოთქმულისა წინააღმდეგ მისი რომელიღაც ამაოდგონიერი ფილოსოფოსი მონაზვნის მიერ, მყოფისა მონაზვნურ მთებში, თანამედროვესი პაისისა ³²⁶ . „ დღეებში ჩვენისა, – ამბობს პაისი წერილში ბერისადმი თეოდოსისა, – რომელიღაც ბერი, ფილოსოფოსი ამაო , დაინახა რა, რომ რომელიღაც მოშურნეთ ამ ლოცვისა, თუმც კი არა გონივრულად, უწიათ რომელიღაც ხიბლმა მიზეზით მათი თვითნებობისა და უმეცარი ხელმძღვანელობისა ხელმძღვანელების მიერ, დაუხელოვნებლებისა ამ ლოცვაში, არ დაადო ბრალი თვითნებობას და დაუხელოვნებელ დამოძღვრას, არამედ შეიარაღდა გმობით ამ წმინდა ლოცვისა, შეიარაღდა, ამხედრებული ეშმაკის მიერ, იმდენად, რომ დიდად გადააჭარბა ძველნიც, სამჯერ დაწყევლილი ერეტიკოსები, ვარლაამი და აკინდინი, მგმობარნი ამ ლოცვისა. არ ეშინია რა ღვთისა, არ რცხვენია რა ადამიანებისა, მან აღმართა საშინელი და სასირცხვო გმობები ამ წმინდა ლოცვის შესახებ, მის მოშურნეებზე და მოქმედებზე, გმობა, აუტანელი მთელმცნობი სმენისადმი ადამიანურისა. ამაზე მეტიც, მან აღმართა ისეთი უდიდესი დევნა მოშურნეებზე ამ ლოცვისაზე, რომ ზოგიერთნი მათგანი, მიატოვეს რა ყველაფერი, გადმოირბინეს ჩვენს ქვეყანაში და ატარებენ მასში ღვთისთვის სათნო მეუდაბნოე ცხოვრებას. სხვანი კი, იყვნენ რა ჭკუასუსტნი, მივიდნენ ისეთ სიგიჟემდე გახრწნილი სიტყვებისაგან ფილოსოფოსისა, რომ მქონე მათ მიერ მამათა წიგნები ჩაძირეს, როგორც ჩვენ მოვისმინეთ, მდინარეში მიაბეს რა ისინი აგურს. იმდენი შეძლეს მისმა გმობებმა, რომ ზოგიერთ ქვეყნებში აკრძალეს კითხვა მამათა წიგნებისა მუქარით ჩამორთმევისა კურთხევისა კითხვისათვის. ფილოსოფოსი, არ დაკმაყოფილებული ბაგისმიერი გმობებით, განიზრახა გადმოეცა ეს გმობები წერილობით, მაშინ, დაზიანებული სასჯელით ღვთისა, იგი დაბრმავდა, რითიც იყო აღკვეთილი მისი ღვთისმბრძოლი წამოწყება“. საერთოდ ხორციელი და ფშვინვიერი გონება, როგორც კი არ იყოს მდიდარი სიბრძნით ამა სოფლისა, უყურებს ძალიან ველურად და არაკეთილისმოსურნედ გონიერ ლოცვას. იგი – საშუალებაა ერთობისა სულისა ადამიანურისა სულთან ღვთისა და ამიტომ განსაკუთრებით უცნაურია და საძულველი იმათთვის, რომლებიც სურთ ყოფნა თავიანთი სულისა ხროვაში სულებისა დაცემულთა, უარყოფილთა მტრულთა ღვთისადმი, ვერ შემგნებნი თავიანთი დაცემულობისა, გამომაცხადებელთა და განმადიდებელთა მდგომარეობისა დაცემულობისა, როგორც მდგომარეობისა უმაღლესი წარმატებისა. „სიტყუაი იგი ჯუარისაჲ“, ნაუწყები ბაგეებით მოციქულთა ყველა ადამიანისადმი, „წარწყმედულთა მათთჳს სიცოფე არს“; იგი რჩება სიგიჟედ, როდესაც ეუწყება გონებით გულს და მთელს არსებას ძველი ადამიანისა ლოცვით; მაგრამ „ ცხორებულთა ამათთჳს ძალ ღმრთისა არს“ ( 1კორ. 1:18 ). ელინები, ვერ შემცნობნი ქრისტიანობისა, და ელინები , დაბრუნებულნი ქრისტიანობიდან ელინობასთან, ეძიებენ, შესაბამისად განწყობილებისა თავიანთისა, სიბრძნეს გონიერ ლოცვაში, და ჰპოულობენ სიგიჟეს; მაგრამ ჭეშმარიტი ქრისტიანები, უძლური და უმნიშვნელო გარეგნულად ღვაწლით გონიერი ლოცვისა, ჰპოვებენ „ქრისტეს, ღმრთისა ძალასა და ღმრთისა სიბრძნეს. რამეთუ სულელი იგი ღმრთისაჲ უბრძნეს კაცთა არს, და უძლური იგი ღმრთისაჲ უძლიერეს კაცთა არს“ ( 1კორ. 1:22-26 ). არაბრძნულია, რომ ჩვენი სწავლულნი, არ მქონენი წარმოდგენისა გონიერი ლოცვის შესახებ გადმოცემისამებრ მართლმადიდებელი ეკლესიისა, ხოლო წაკითხვით მასზე მხოლოდ ნაწარმოებებში დასავლეთის მწერალთა, გაიმეორეს გმობები და უაზრობები ამ მწერლებისა ³²⁷ . სულიერი მეგობარი ბერისა პაისი ველიჩკოვსკისა იხსენებს სხვების შესახებაც თნამედროვეებისა მისდამი, მონაზონთა, რომლებიც უარყოფდნენ ვარჯიშს იესოს ლოცვით, სამი მიზეზით: ჯერ ერთი მიიჩნევდნენ ამ ვარჯიშს თვისობრივად მხოლოდ წმინდა და უვნებო კაცთა, მეორეც მიზეზით სრული შემცირებისა მოძღვრებისა ამ საქმიანობისადმი, მესამეც მიზეზით მომყოლი ზოგჯერ გონიერი ღვაწლისადმი ხიბლისა. უსაფუძვლოობა ამ მოსაზრებებისა გარჩეულია ჩვენ მიერ თავის ადგილას ³²⁸ . აქ საკმარისია თქმა, რომ უარმყოფელნი, ამ მიზეზებით, ვარჯიშისა გონიერი ლოცვისა, დაკავებულნი არიან განსაკუთრებით ლოცვით ბაგისმიერით, არ აღწევენ რა მასშიც სათანადო წარმატებას. ისინი, უარყოფით გამოცდილებითი წარმოდგენისა გონიერი ლოცვისა, არ შეუძლიათ მოიხვეჭონ ბაგისმიერ ლოცვაშიც სათანადო ყურადღება, მონიჭებული უპირატესად გონიერი ლოცვით. ფსალმუნთგალობა, აღსრულებული ხმოვანად და ბაგისმიერად, ყურადღების გარეშე, მნიშვნელოვანი გართობისას, განუშორებელისა ხორციელ მოქმედთაგან, დაუდევრებისა გონებისადმი, მოქმედებს სულზე ძალიან სუსტად, ზედაპირულად, მოაქვს ნაყოფები, შესაბამისი ქმედებისა. საკმაოდ ხშირად, როდესაც იგი აღესრულება მოუკლებლად და დიდი რაოდენობით, შობს თვითცდუნებულობას მისი შედეგებით. „ბევრმა, – ამბობს სქემმონაზონი ვასილი, – არ იცის რა გამოცდილებითად გონიერი საქმიანობა, შეცოდებით განსჯიან, რომ გონიერი საქმიანობა შეეფერება მხოლოდ უვნებოებს და წმინდა კაცებს. ამ მიზეზით, მოჭიდებულნი, გარეგანი ჩვეულების მიხედვით, მხოლოდ ფსალმუნთგალობას, ტროპარებსა და კანონებს, განისვენებენ ამ ერთადერთ თავიანთ გარეგნულ ლოცვაზე. ისინი ვერ იგებენ იმას, რომ ასეთი სასიმღერო ლოცვა მოცემული გვაქვს ჩვენ მამების მიერ დროით, უძლურებისათვის და ჩვილობისა გონებისა ჩვენისა, რათა ჩვენ, დასწავლით ცოტ ცოთათი, ავდიოდეთ ხარისხში გონიერი საქმიანობისა, ხოლო არა გარდაცვალებამდე ჩვენისა ვიმყოფებოდეთ ფსალმუნთგალობაში. რაა უფრო ჩვილებრივი ამისა, როდესაც ჩვენ, წაკითხვით ბაგეებით ჩვენისა გარეგნული ლოცვისა, გავიტაცებით სასიხარულო აზრით, ვფიქრობთ რა საკუთარ თავზე რომ ვაკეთებთ რაღაც დიდს, ვანუგეშებთ თავს მხოლოდ რაოდენობით და ამით ვკვებთ შინაგან ფარისეველს!“ ³²⁹ .

„ განეშორნენ სიცრუისაგან ყოველი რომელი სახელ-სდებდეს სახელსა უფლისასა“ ( 2ტიმ. 2:19 ), – გვიანდერძებს მოციქული. ეს ანდერძი, მიეკუთვნება რა ყველა ქრისტიანს, განსაკუთრებით მიეკუთვნება განმზრახველებს ივარჯიშონ განუწყვეტელი ლოცვით სახელით უფლისა იესოსი. ყოვლადსუფთა სახელი იესოსი ვერ ითმენს იმყოფებოდეს შორის უწმინდურებისა, იგი მოითხოვს, რათა ჭურჭლიდან სულიერისა იყოს ამოღებული და ამოღებადი ყველაფერი უწმინდური; შესვლით ჭურჭელში ხარისხის მიხედვით სისუფთავისა მისისა, იგი თავად იწყებს მოქმედებას მასში და აღსრულებას შემდგომი განწმენდისა, რომლისთვისაც საკუთარი ძალისხმევა ადამიანისა არასაკმარისია და რომელიც მოითხოვება იმისთვის, რათა ჭურჭელი გახდეს ღირსი სათავსო სულიერი განძისა, ყოვლადწმინდა სიწმინდისა. მოვცილდეთ ნაყროვანებას და თვით დანაყრებასაც, დავიწესოთ კანონად ზომიერი, მუდმივი თავშეკავება საკვებში და სასმელში, სიამოვნებებზე გემრიელი საკვებებით და სასმელებით, დავამშვიდოთ თავი ძილით დამაკმაყოფილებლით, მაგრამ არა მეტისმეტად, უარი ვთქვათ ამაოდმეტყველებისაგან, სიცილისაგან, ხუმრობებისაგან, გმობისაგან, შევწყვიტოთ უსარგებლო გამოსვლები კელიიდან ძმებთან და მიღებები ძმებისა კელიაში, საბაბით სიყვარულისა, სახელით რომლითაც ინიღბება ფუჭი საუბრები და საქმიანობები, დამაცარიალებელნი სულისა. უარი ვთქვათ მეოცნებეობისაგან და ამაო ფიქრებისაგან, წარმოშობილთაგან ჩვენში მიზეზით ჩვენი ურწმუნოებისა, მიზეზით უგუნური მზრუნველობისაგან, მიზეზით პატივმოყვარეობისა, ავმეხსიერებისა, გამაღიზიანებლობისა და სხვა ვნებებისა ჩვენისა. სისრულით რწმენისა მივანდოთ ყველაფერი უფალს, მრავალაზროვნებაც ჩვენი, ჩვენი ფუჭი ოცნებები, ჩავანაცვლოთ განუწყვეტელი ლოცვით უფლისადმი იესოსი. თუკი ჩვენ გარემოცულნი ვართ კიდევ მტრებით, მაშინ შევღაღადოთ ძლიერი მგლოვარებით და ქვითინით მეფეს მეფეთას, როგორც გაჰყვირიან განაწყენებულნი და დაჩაგრულნი ბრბოდან ხალხისა; თუკი ჩვენ დაშვებულნი ვართ შინაგან სასახლეში მეფისა, მაშინ მივუტანოთ მას ჩივილი და ვთხოვოთ მას წყალობა უდიდესი სიჩუმით და სიმდაბლით, თვით სიღრმიდან სულისა. ასეთი ლოცვა – განსაკუთრებით ძლიერია: იგი – სავსებით სულიერია, წარმოითქმება უშუალოდ თავად სმენისადმი მეფისა, მისი გულისადმი.

აუცილებელი, არსებითი პირობა წარმატებისა ლოცვაში იესოსაში არის მყოფობა მცნებებში უფლისა იესოსი. „დაადგერით სიყუარულსა ჩემსა ზედა.“ ( ინ. 15:9 ), – უთხრა მან მოწაფეებს თავისას. რას ნიშნავს მყოფობა სიყვარულში უფლისადმი? ნიშნავს განუწყვეტლად ხსოვნას მასზე, განუწყვეტლად მყოფობას ერთობაში მასთან სულით. პირველი უკანასკნელის გარეშე მკვდარია და თვით არ შეიძლება განხორციელდეს. „უკუეთუ მცნებანი ჩემნი დაიმარხნეთ, ჰგიეთ სიყუარულსა ზედა ჩემსა“ ( ინ. 15:10 ); თუკი მუდმივად დავიცავთ მცნებებს უფლისას, მაშინ სულით ჩვენით შევერთდებით მასთან. თუკი შევერთდებით მასთან სულით, მაშინ გავემართებით მისდამი მთელი არსებით ჩვენით, განუწყვეტლივ გვეხსომება იგი. მიმართე საქციელები შენნი, მთელი ყოფაქცევა შენი მცნებების მიხედვით უფლისა იესოსი, მიმართე მათ მიხედვით სიტყვები შენნი, მიმართე მათ მიხედვით აზრები და გრძნობები შენი – და შეიცნობ თვისებებს იესოსას. შეგრძნებით შენში ამ თვისებებისას მოქმედებით საღვთო მადლისა და ამ შეგრძნებისაგან მოხვეჭით გამოცდილებითი შემეცნებისა მათისა, შენ დატკბები სიტკბოებით უხრწნელით, არ კუთვნილით ამა სოფლისადმი და საუკუნისადმი ამის, სიტკბოებით ჩუმით, მაგრამ ძლიერით, გამანადგურებელით კეთილგანწყობილებისა გულისა ყველა მიწიერი სიამოვნებებისადმი.

დამტკბარი თვისებებით იესოსით, შეიყვარებ მას და მოისურვებ, რომ იგი სრულად მკვიდრობდეს შენში; მის გარეშე ჩათვლი თავს დაღუპვადად და დაღუპულად. მაშინ განუწყვეტლად შეჰღაღადებ, შეჰღაღადებ სისავსისგან დარწმუნებულობისა, მთელი სულიდან: „უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი“. ლოცვა იესოსი ჩაანაცვლებს შენთვის ყველა სხვა ლოცვისმეტყველებას. და ყველა მათ როგორი შეიძლება დაიტიონ და გადმოსცენ აზრი, მეტად ფართო აზრზე შეწყალებისათვის ცოდვილებისა იესოს მიერ? დაიწესე შენ ერთადერთ მიზნად ცხოვრებისა აღსრულება ნებისა იესოსი ყოველგვარ გარემოებაში, როგორც იგი ერთი შეხედვით არ იყოს მნიშვნელოვანი ანდა წვრილმანი; შეეცადე აკეთო საქმეები, მარტოოდენ კეთილსასურველნი იესოსადმი, და ყველა საქმე შენნი იქნება ერთნაირად ღირსნი ზეცისა. შეიყვარე ნება იესოსი მეტად სურვილისა სხეულისა შენისა, მეტად სიმშვიდისა და მოხერხებულობისა შენისა, მეტად სიცოცხლისა, მეტად სულისა შენისა. როგორც შესაძლებელია ხშირად იკითხე სახარება, შეისწავლე მასში ნება უფლისა და მხსნელისა შენისა. არ მიატოვო ყურადღების გარეშე არც უმცირესი ხაზი სახარებიდან, არავითარი ნაკლებმნიშვნელოვანი, გარეგნულად, მცნება. ალაგმე და მოაკვდინე ყველა მოძრაობა შენი საკუთარი, არა მხოლოდ ცოდვილი, არამედ ერთი შეხედვით კეთილნიც, კუთვნილნი დაცემული ადამიანური ბუნებისადმი, ხშირად საკმაოდ განვითარებულნი წარმართებში და ერეტიკოსებში, განმდგარებში სათნოებებისაგან სახარებისეულებისაგან, „როგორც დასავლეთი აღმოსავლეთისაგან“. დაე დუმდეს შენში ყველაფერი ძველი შენი! დაე მოქმედებდეს შენში მხოლოდ იესო უწმინდესი მცნებებით თავისით, აზრებითა და შეგრძნებებით, გამომავლებით ამ მცნებებიდან. თუკი იცხოვრებ ასეთნაირად, მაშინ აუცილებლად გაყვავდება შენში ლოცვა იესოსი, დამოუკიდებლად იმისა, იმყოფები კი შენ ღრმა უდაბნოში, თუ შორის ხმებისა საერთოსაცხოვრებლისა, იმიტომ რომ ადგილი შესახლებისა და განსვენებისა ამ ლოცვისა – გონება და გული, განახლებულნი შემეცნებით, გემებით, აღსრულებით „ნებაჲ ღმრთისაჲ: კეთილი, სათნოჲ და სრული“ ( რომ. 12:2 ). ცხოვრება სახარებისეული მცნებების მიხედვით არის ერთადერთი და ჭეშმარიტი წყარო სულიერი წარმატებისა, ხელმისაწვდომი ყოვლისაათვის, გულწრფელად მსურველისა წარემატოს, როგორ გარეგნულ მდგომარეობაშიც იგი არ უნდა იყოს დაყენებული მიუწვდომელი განგებულებით ღვთისა.

ვარჯიში ლოცვით იესოსით თავად თვისების მიხედვით ამ ვარჯიშისა მოითხოვს განუწყვეტელ ფხიზლობას საკუთარ თავზე. „მოკრძალებული სიფრთხილე, – ამბობს ბერი სერაფიმე, – აქ საჭიროა იმ მიზეზით, რომ „ეს ზღვა“, ესე იგი, გული თავისი გულისთქმებით და სურვილებით, რომელიც საჭიროა განიწმინდოს მეშვეობით ყურადღებისა, „დიდი და ვრცელი, მას შინა არიან ქუეწარმავალნი, რომელთა არა არს რიცხჳ“ ( ფს. 103:25 ), ესე იგი ბევრი გულისთქმა ამაონი, არასწორნი და არაწმინდანი, წარმონაშობნია ბოროტი სულებისა“ ³³⁰ . განუწყვეტლივ საჭიროა დავაკვირდეთ საკუთარ თავს, რათა არ შემოიპაროს როგორიღაც თუნდაც სახით ცოდვა და არ გამოაცარიელოს სული, ეს ცოტაა, განუწყვეტლივ საჭიროა დაკვირვება, რათა გონება და გული იმყოფებოდნენ ნებაში იესოსაში და მიჰყვებოდნენ წმინდა ბრძანებებს, რათა ხორცის ზრახვამ არ გამოდევნოს ასეთი ავცბიერებით ზრახვა სულისა, რათა არ ვიქნათ გატაცებულნი როგორიღაც თუნდაც განხურვებით სისხლისა, რათა ვიმყოფოთ შეძლებისდაგვარად განუწყვეტელ მკვდარობაში, რომელიღაც ფაქიზ სიცივეში ( 1მეფ. 19:12 ). როდესაც გამოცხადდება შეგრძნება ამ ფაქიზი სიცივისა, მაშინ მისგან დაინახება უფრო ნათლად ნება ღვთისა და აღესრულება უფრო თავისუფლად. როდესაც დაინახება უფრო ნათლად ნება ღვთისა, მაშინ განსაკუთრებული ძალით აღიძვრება შიმშილი და წყურვილი სიმართლისა ღვთისა, და მოღვაწე, ღრმა შეგნებაში სიგლახაკისა თავისაში და მგლოვარებაში, ახალი ძალისხმევით ცდილობს გახსნას თავის თავში ეს სიმართლე უყურადღებიანესი, უმოკრძალებულესი ლოცვით. „როგორც ეს საღვთო ლოცვა, – ამბობს ბერი პაისი, – არის უმაღლესი ყველა სამონაზვნო ღვაწლთა შორის, თავი გამოსწორებისა განსაზღვრების მიხედვით მამებისა, წყარო სათნოებათა, უფაქიზესი და უხილავი საქმიანობა გონებისა სიღრმეში გულისა, ისე, შესაბამისად ამისა, იდგმება უხილავი მტრის მიერ წინააღმდეგ მისი უხილავი, თხელი, ძლივს მისახვედრი გონებისათვის ადამიანურისა ბადეები მრავალფეროვანი ხიბლებისა და ოცნებებისა“ ³³¹ .

დადება სხვა საფუძვლისა ლოცვისათვის სახელით იესოსი, გარდა დადებულისა, შეუძლებელია: იგი არის თავად უფალი ჩვენი, იესო ქრისტე, ღმერთკაცი, მიუწვდომლად დამფარავი შეუზღუდავი ბუნებისა ღვთისა შეზღუდული ბუნებით ადამიანისა და შეზღუდული ადამიანური ბუნებიდან გამომომავლინებელი მოქმედებისა შეუზღუდავი ღვთისა. ჩვილობის გამო ჩვენისა წმინდა მამები ასწავლიან რომელიღაც წესებს, როგორც ზემოთ ნათქვამია, უფრო მოსახერხებელი დასწავლისათვის საკუთარი თავისადმი ლოცვისა იესოსი. ეს წესები არის არა რაიმე სხვა, თუ არა მხოლოდ წესები, არ შემცველნი თავიანთ თავში რაიმე განსაკუთრებულისა. მათზ არ უნდა გავჩერდეთ ზედმეტი ყურადღებით, მათ არ უნდა მივცეთ ზედმეტი მნიშვნელოვნება. მთელი ძალა და მთელი მოქმედება ლოცვისა იესოსი გამომდინარეობს თაყვანცემული და ყოვლისშემძლე სახელიდან იესო, სახელიდან, ერთადერთისა „ ცისა ქუეშე, რომლითამცა ჯერ-იყო ცხორებაჲ ჩუენდა“ ( საქ. 4:12 ). რათა გავხდეთ შემძლებელნი გახსნისა ამ მოქმედებისა ჩვენში, ჩვენ უნდა ვიყოთ დამუშავებულნი სახარებისეული მცნებებით, როგორც უფალმაც თქვა: „არა ყოველმან რომელმან მრქუას მე: უფალო, უფალო, და შევიდეს იგი სასუფეველსა ცათასა“, იმაშიც, რომელიც გველოდება ჩვენ ნეტარი აღსასრულისას, და იმაშიც რომელიც გაიხსნება ჩვენში მიწიერი ცხოვრების დროს ჩვენისა, „არამედ რომელმან ყოს ნებაჲ მამისა ჩემისა ზეცათაჲსაჲ“ ( მთ. 7:21 ). წარმატებულთათვის არაა საჭირო რაიმე გარეგნული წესები: შორის ხმაურიანი ხალხმრავლობისა, ისინი იმყოფებიან განმხოლოვებაში. ყველა დაბრკოლება წარმატებისათვის სულიერისა – ჩვენშია, მხოლოდ ჩვენშია! თუკი რამე გარედან მოქმედებს, როგორც წინააღმდეგობა, მაშინ ეს მხოლოდ ემსახურება მხილებას ჩვენი უძლური ნება-მყოფელობისა, ჩვენი ორპირობისა, ჩვენი დაზიანებოლობისა ცოდვით. არ იქნებოდა საჭირო რაიმე გარეგნული წესები, თუკი ჩვენ ვიცხოვრებდით, როგორც ჯეროვანია გვეცხოვრა. ცხოვრება ჩვენი დასუსტებულია: ნება-მყოფელობა მერყევი, უმნიშვნელო, და ამიტომ ჩვენ ვსაჭიროებთ გარეგნულ წესებს, როგორც სნეულნი ფეხებით ყავარჯნებს და ჯოხს. გულმოწყალე მამები, ხედავენ რა, რომ მე მსურს დავკავდე იესოს ლოცვით, ამასთან ხედავენ რა, რომ მე სრულად ცოცხალი ვარ ამა სოფლისათვის, რომ იგი ძლიერად მოქმედებს ჩემზე ჩემი გრძნობების მეშვეობით, მირჩევენ მე ლოცვისათვის შევიდე განმარტოვებულ, ბნელ კელიაში, რათა ასეთნაირად გრძნობები ჩემი მოვიდეს უმოქმედობაში, შეწყდეს ჩემი დაკავშირებულობა ამა სოფელთან, შემიმსუბუქდეს მე ჩაღრმავება საკუთარ თავში. ისინი მირჩევენ ვიჯდე ვარჯიშის დროს ლოცვით იესოსით დაბალ სკამზე, რათა მე, სხეულით, მქონდეს მდგომარეობა გლახაკისა, მთხოვნელისა მოწყალებისა, და უფრო მოხერხებულად შევიგრძნო სიგლახაკე სულისა ჩემისა. როდესაც მე ვესწრები ღვთისმსახურებას და მის დროს დაკავებული ვარ ლოცვით იესოსით, მამები მირჩევენ დავხუჭო თვალები დასაცავად თავისა გაფანტულობისაგან, იმიტომ რომ ჩემი მხედველობა ცოცხალია ნივთიერისადმი, და როგორც კი გავახელ თვალებს, რომ დაიწყებს იმწამს აღბეჭდვას გონებაზე ჩემსაზე ხილული ჩემ მიერ საგნებისა, განმაყენებენ მე ლოცვისაგან. ბევრია სხვა გარეგნული წესებიც, აღმოჩენილი მოქმედთა მიერ ლოცვისა ნივთიერი შეწევნისათვის სულიერი ღვაწლისა. ეს წესები შეიძლება იყოს გამოყენებულნი სასარგებლოდ მაგრამ გამოყენებისას მათი საჭიროა აწონ-დაწონვა სულიერი და ხორციელი თვისებებისა ყოველისა: რომელიმე მექანიკური წესი, საკმაოდ კარგად გამოსადეგარი ერთი მოღვაწის მიერ, მეორესათვის შეიძლება იყოს უსარგებლო და თვით მავნე. წარმატებულნი უკუაგდებენ ნივთიერ წესებს, როგორც განკურნებული კოჭლობისაგან აგდებს ყავარჯენს, როგორც ჩვილი, მიმღწევი რომელიღაც ასაკს, გადადებს სახვევებს, როგორც აშენებული სახლისაგან იხსნება ხარაჩოები, დახმარებითაც რომელთაც იგი შენდებოდა.

ყველასათვის და ყოველისა არსებითად სასარგებლოა დაწყება სწავლისა ლოცვისა სახელით უფლისა იესოსი აღსრულებისაგან ლოცვისა იესოსი ბაგეებით მოთავსებით გონებისა სიტყვებში ლოცვისა . მოთავსებით გონებისა სიტყვებში ლოცვისა გამოიხატება უმკაცრესი ყურადღება ამ სიტყვებისადმი, რომლის გარეშეც ლოცვა მსგავსია სხეულისა სულის გარეშე. მივანდოთ თავად უფალს გარდაქმნას ყურადღებიანი ბაგისმიერი ლოცვა ჩვენი გონიერში, გულისმიერში და სულიერში. იგი აუცილებლად აღასრულებს ამას, როდესაც გვიხილავს ჩვენ რამდენადმე განწმენდილებად, გამოზრდილებად, აღზრდილებად, შემზადებულებად აღსრულებით სახარებისეული მცნებებისა. კეთილგონიერი მშობელი არ მისცემს ბასრ მახვილს ჩვილს, ძეს თავისას. ჩვილი არაა მდგომარეობაში გამოიყენოს მახვილი წინააღმდეგ მტრისა, იგი ითამაშებს მახვილით მრისხანით, მალე და ადვილად განიგმირავს თავს მისით. ჩვილი სულიერი ასაკით არაა შემძლებელი ნიჭებისათვის სულიერისა, იგი გამოიყენებს მათ არა დიდებისათვის ღვთისა, არა სარგებლისათვის თავისისა და მოყვასთა, არა დასამარცხებლად უხილავი მტრისა, გამოიყენებს მათ დასაზიანებლად საკუთარი თავისა, ოცნებით საკუთარ თავზე, არვსებული დამღუპველი განდიდებით, დამღუპველი ჭირვეულობით მოყვასისადმი. უცხონი ნიჭებისა სულიერთა, აღსავსენი სამარცხვინო ვნებებით, ჩვენც ვამაყობთ და მვზუაობრობთ, ჩვენ არ ვწყვეტთ განკითხვას და დამცირებას მოყვასთა, რომლებიც ყველა მიმართებაში უკეთესნი არიან ჩვენზე! რა იქნებოდა თუკი ჩვენ მოგვენდობოდა როგორიღაც სულიერი სიმდიდრე, როგორიღაც სულიერი ნიჭი, გამომყოფი მფლობელისა თავისი ძმებისაგან მისისა, დამმოწმებელი მასზე, რომ იგი – რჩეულია ღვთისა? არ გახდებოდა განა იგი ჩვენთვის მიზეზი საშინელი სულიერი უბედურებისა? შევეცადოთ დავსრულყოფილდეთ სიმდაბლეში, რომელიც მდგომარეობს განსაკუთრებულ ნეტარ განწყობაში გულისა, და ცხადდება გულში აღსრულებისაგან სახარებისეული მცნებებისა. სიმდაბლე არის ის ერთადერთი სამსხვერპლო, რომელზეც დაიშვება ჩვენთვის კანონით სულიერით მივუძღვნათ მსხვერპლი ლოცვისა, რომელზეც მიძღვნილი მსხვერპლი ლოცვისა ადის ღმერთამდე, ეცხადება სახეს მისსას. სიმდაბლე არის ის ერთადერთი ჭურჭელი, რომელშიც იდება თითით ღვთისათი მადლისმიერი ნიჭები. დავკავდეთ ლოცვით იესოსით უანგაროდ, უბრალოებით და წრფელობით განზრახვისა, მიზნით სინანულისა, რწმენით ღმერთში, სრულყოფილი მიცემით ნებისადმი ღვთისა, მოიმედეობთ სიბრძნეზე სიკეთეზე, ყოვლისშემძლეობაზე ამ წმინდა ნებისა. არჩევისას მექანიკური წესებისა შევეცადოთ მოვიქცეთ ყოველნაირი წინდახედულობით და კეთილგონიერებით, არ გაგვიტაცოს ფუჭმა გამომცდელობამ, ანგარიშმიუცემელმა თავგამოდებამ, რომელიც გამოუცდელთ წარმოუდგებათ სათნოებად, ხოლო წმინდა მამების მიერ წოდებულია ამაყ კადნიერებად, განხურვებად უგუნურად. უპირატესად მივმართოთ წესებს უუბრალოესებს და უმდაბლესებს, როგორც ყველაზე უსაფრთხოებს. ვიმეორებთ: ყველა მექანიკური წესი უნდა ჩაითვალოს არა სხვა რამედ, თუ არა მხოლოდ წესებად, გამხდრებად ჩვენთვის სასარგებლოებად მიზეზით უძლურებისა ჩვენისა. არ დავამყაროთ სასოება ჩვენი არც მათზე, არც რაოდენობაზე საქმიანობისა ჩვენისა, რათა არ მოტაცებული იყოს ჩვენგან ასეთნაირად მოიმედეობა უფალზე, რათა არსით საქმისა ჩვენ არ აღმოვჩნდეთ მოიმედენი ჩვენზე, ანდა რაიმე ნივთიერზე და ამაოზე. არ ვეძიოთ სიამოვნება, ხილვები: ჩვენ – ცოდვილები ვართ, უღირსები სულიერი სიამოვნებებისა და ხედვებისა, ვერშემძლებელნი მათდამი სიძველის გამო ჩვენისა. ყურადღებიანი ლოცვით ვეძიოთ მივაქციოთ მზერები გონებისა საკუთარ თავს, რათა აღმოვაჩინოთ ჩვენში ჩვენი ცოდვილობა. როდესაც აღმოვაჩენთ მას, დავდგებით აზრობრივად წინაშე უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტესი დასში კეთროვნებისა, ბრმებისა, ყრუებისა, კოჭლებისა დავრდომილებისა, ეშაკეულებისა, დავიწყებთ წინაშე მისსა სიგლახაკიდან სულისა ჩვენისა, გულიდან შემუსვრილისა ტკივილით ცოდვილობაზე ჩვენსაზე, მგლოვარე ლოცვით გოდებას. ეს გოდება დაე იყოს შეუზღუდავად უხვი! დაე აღმოჩნდეს ყოველგვარი მრავალსიტყვაობა და ყოველგვარი სხვადასხვაობა სიტყვებისა ვერ შემძლებელი გამოხატვისა მისი. სიუხვისა და გამოუთქმელობის გამო მისისა, დაე შიმოსოს იგი განუწყვეტლივ, დაე შეიმოსოს იგი ცოტა სიტყვიანი, მაგრამ ფართო მნიშვნელობის ლოცვით: „უფალო, იესო ქრისტე, ძეო ღვთისაო, შემიწყალე მე ცოდვილი“. ამინ.

Next