მონახულება ვალაამის მონასტრისა

დიდებულია გრიგალი ლადოჟის ტბაზე, როდესაც ნათელ ცაზე ნათებისას მზისა, მკვეთრი ქარი ამოძრავებს სველ ბორცვებს ზედაპირზე ღრმა, ფართო ტბისა. ეს უშველებელი ზედაპირი სრულად მოფენილია ბორცვებით ლაჟვარდისფრებით ქათქათა ვერცხლისფერი ქიმებით. აღელვებული ქარიშხლით ტბა წარმოდგება გასულიერებულად.

ასეთ ქარიშხალში 1846 წელს, პირველ დღეებში სექტემბრისა, მივემგზავრებოდი მე კონევის მონასტრიდან ვალაამისაში ორთქმავლით, მატარებელით სახელისა კუნძულისა, რომელზეც დგას უკანასკნელი მონასტერი ⁴³⁰ . ქარი იყო ძალიან გრილი; სწრაფად მიქროდნენ ცის ქვეშ თეთრი ღრუბლები განცალკევებულ ჯგუფებად, როგორც ჯგუფი ფრინველთა, აღმასრულებელი თავისი გადაფრენისა შემოდგომაზე და გაზაფხულზე. დიდებულია ქარიშხალი გაშლილ ტბაზე; და ნაპირებთან მას აქვს თავისი სილამაზე. იქ მძვინვარე ტალღები – მარადიულ კამათში არიან ქარებთან, მრისხანებენ, მრისხანედ საუბრობენ ერთმანეთში, ხოლო აქ ისინი – გამძვინვარებაში მიწასთან, განზრახვით თამამით. „უყურეთ, როგორ მიცოცავს ტალღა ნაპირზე“, ამბობდა თანმხლები ჩემი კონევის ბერი. ზუსტად, ტალღა „მიცოცავს“ ნაპირზე. ესაა პირდაპირი გამოხატულება მისი მოქმედებისა. და მიცოცავს იგი შეუპოვრობით არა მხოლოდ ნაპირზე დამრეცზე, უზარმაზარ კლდეზე გრანიტისაზე, მდგარზე შვეულად ზედა უფსკრულისა, დასაბამიდან დროისა სამყაროსი მაყურებელი მშვიდად გაშმაგებული ქარიშხლებისადმი, როგორც საბავშვო თამაშებისადმი. საჟენზე, ორ საჟენზე, აღიწევა ტალღა კლდეზე, და ღონემიხდილი ვარდება მის კვარცხლბეკთან წვრილ შხეფებად, როგორც დამსხვრეული ბროლი; შემდეგ კვლავ იწყებს თავის მუდმივად შეუპოვარ მუდმივად წარუმატებელ მცდელობას.

რამოდენიმე წლის წინ მე ვიხილე ქარიშხალი ლადოჟის ტბაზე ღრუბლიან ამინდში. მაშინ სურათი კარგავს უმეტეს თვალწარმტაცობას. წყლები შეფერილია რუხ ფერებში; ქაფი არაა ვერცხლისფერი, ამღვრეულია და მოყვითალო; ბინდი ავიწროვებს ჩარჩოს სანახაობისას; არაა არც ის მოძრაობა, არც ის სახესხვაობა, ერთი სიტყვით, არაა ის სიცოცხლე. საჭიროა სხივები მზისანი დასრულებულობისათვის ამ სერიოზული, აღსავსე შთაგონებით სურათისა. და თავად მზე როგორი ლამაზია, როდესაც უმზერს სუფთა, მიუწვდომელი ციდან გრიგალს მიწიერს!

კუნძული ვალაამი, უდავოდ, უფერწერულესი ადგილია ძველი ფინეთისა. იგი იმყოფება ჩრდილოეთ კიდეზე ლადოჟის ტბისა ⁴³¹ . როდესაც უახლოვდებით მას – თქვენ გხვდებათ სრულად ახალი ბუნება, როგორი არ მოუხდებოდა დაენახა მოგზაურს მხოლოდ რუსეთში: ბუნება ველური, პირქუში, მიმპყრობი მზერათა თავად ველურობით თავისით, რომლისგანაც მოსჩანს შთაგონებულნი მკაცრი სილამაზენი. თქვენ ხედავთ ფრიალო, მაღალ, შიშველ კლდეებს, ამაყად ამომავალთ უფსკრულიდან: ისინი დგანან, როგორც ბუმბერაზნი, მოწინავე საგუშაგოზე. თქვენ ხედავთ ციცაბოობებს, დაფარულს ტყით, მეგობრულად გადახრილს ტბისკენ. აქ რომელიღაც მეუდაბნოე გამოვიდა სარწყულით ხელში ამოსავსებად წყლისა, და, დადგმისას მიწაზე სარწყულისა, გახედა ვრცელ ტბას, ყურს უგდებს ლაპარაკს ტალღებისას, კვებავს სულს სულიერი ჭვრეტით. თქვენ ხედავთ შემოსაზღვრულს ყველა მხრიდან გრანიტის, თვითნაბადი კედლებით ყურეებს, რომლებშიც მშვიდად თვლემს სუფთა, როგორც სარკე, წყლები, იმ დროს, როდესაც ტბაში ბობოქრობს საშინელი ქარიშხალი; აქ დაიმალა გალიოტი (გემის სახეობა მთარგმ.) ანდა სოიმა (პატარა იალქნიანი გემი მთარგმ.) დამსხვრევისაგან, ელოდება მიყუჩებას ზურგის ქარისას, ხოლო მფლობელი გემისა უკვე გულგრილი ცნობისმოყვარეობით უყურებს მძვინვარე, მბრდღვინავ ტალღებს ტბისას, ახლახან მსურველს გაენადგურებინა მისი გემი, რომელშიც მან ჩადო მთელი ქონება, მთელი ბედი თავისი და თავისი ოჯახისა. თქვენ მიცურავთ მიხვეულ-მოხვეულ სრუტეებში, სადაც ხშირად ორი საწინააღმდეგო კედელი უახლოვდებიან ისე ახლოს, რომ ტოვებენ მხოლოდ ვიწრო გასასვლელს ერთი გალიოტისთვის. თქვენ უშვებთ საძირავს, ზომავთ სიღრმეს ამ ვიწრობში: სიღრმე აქ არის – მრავალი საჟენი. თქვენ შედიხართ ჩრდილოეთ მხრიდან უბეში, შორს შეჭრილში შიგნით კუნძულისა; ცურავთ ამ უბეში, მარჯვენა მხრიდან – უღრანი ტყეა ქვის, უზარმაზარ კალთებზე, გამომავალებზე ციცაბოდ და კიდულად ბნელი წყლებიდან. ეს ტყე და ეს ქვები ირეკლება სქელი ჩრდილით წყლებში უბისა, რისგანაც აქ წყლები განსაკუთრებით შავბნელნია, და ლანდშაფტი იღებს ძალზედ მრისხანე გარეგნობას. უბე თანდათანობით ფართოვდება და საბოლოოდ წარმოქმნის ოვალს მნიშვნელოვანი ზომისას. თქვენ სწყვეტთ მზერებს ამ სურათისგან, არაჩვეულებრივისაგან, მომგვრელისა სულზე უნებლიე თავზარისა, მაგრამ ეს საზარლობა სასიამოვნოა, რომელთანაც არ გსურს განშორება; მიმართავთ საწინააღმდეგო მხარეს:: წინაშე თქვენსა – ფართო მონასტერია მაღალ, გრძელ გრანიტის კლდეზე, როგორც მსუბუქი ტვირთი მხრებზე გიგანტისა. კლდე უწინ იფარებოდა მოთეთრო ხავსით. მონაზვნები ასუფთავებდნენ ხავსს: ახლა გრანიტი თავისუფალია ჭაღარებისაგან, ჩამოკიდებულებისა შავგვრემან შუბლზე მისა; იგი დიდებულია და მრისხანე განახლებულ ახალგაზრდობაში და სიშიშვლეში თავისაში. ნაპრალებიდან კლდისა გამოიზარდნენ ცაცხვები, ნეკერჩხლები, თელები; კლდეზე მიიკლაკნება სურო, ხოლო ქვეშ კლდისა გაშენებულია ხეხილის ბაღი, რომლის ზემოთაც მერყეობენ და ხმაურობენ გამწვანებული წვერები ხეებისა, როგორც თითქოს მზადმყოფნი დაეცნენ ბაღს, მაგრამ შეკავებულნი შორს გასული კლდეში ფესვებით. გასაოცარი, ჩინებული სურათია! როგორი სასიამოვნოა დანახვა საყოფლისა ადამიანისა, მისი ხელისა, ნაგლეჯისა მიწისა, მორწყულისა მისი ოფლით, შემკულისა მისი შრომებით, შორის უზარმაზარი მასისა ველური, ძლევამოსილი ბუნებისა! მიადგებით ნავთსაყუდელს, გადმოდიხართ ნაპირზე: ციცაბო ფერდობზე მთისა მოწყობილია გრანიტის კიბე; მასზე ადიხართ მონასტერთან, მდგართან მაღლობზე მთისა, ფართო მოედანზე. ამ მოედანზე სამხრეთი მხრიდან მიდის ციცაბო დამრეცობა; დასავლეთით, უბესთან, მოედანი მოიჭრება ციცაბო კლდით.

გეგმა სამონასტრო შენობებისა შედგება ორი ოთხკუთხედისაგან, რომელთაგანაც ერთი თავსდება მეორეში. ასულნი გრანიტის კიბეზე, მოედანზე, თქვენ მიდიხართ ხეივანში წმინდა კარიბჭეებთან, მყოფებთან გარეგან ოთხკუთხედთან; მოპირდაპირედ ამ კარიბჭეებისა – სხვანია, შიდა ოთხკუთხედში. შედიხართ მათში: წინაშე თქვენსა მარჯვენა მხარეს – საყოველთაო ეკლესიაა ფერისცვალებისა უფლისა, ზედა სართულზე; ქვედაზე – ვალაამის სასწაულთმოქმედთა სერგისა და გერმანისა, სადაც კიდეც ნაწილნი მათნი განისვენებენ ქვეშე ხჳმირისა. ტაძარი ერთდება მეშვეობით გალერეებისა თბილ ეკლესიასთან მიძინებისა ღვთის დედისა; გალერეაში თავსდება შესამოსელთა საცავი. მეორე დაბოლოებაზე, შემადგენელზე სამხრეთ-აღმოსავლეთის კუთხისა – ეკლესია განმანათლებელი ნიკოლოზისა. მარცხენა მხარეს, მოპირდაპირისა იმ ხაზისა, რომელზეც დგანან ტაძრები – კელიებია წინამძღვრისა და რომელიღაც ძმებისა. მოპირდაპირედ თქვენსა – საძმო სატრაპეზოა და სამზარეულო; ხოლო იმ ხაზზე, რომელზეც ჭიშკრებია და სადაც, მივიჩნევ, თქვენ დგახართ – კელიებია მორიგე მღვდელმონაზონთა. ზემოთ წმინდათა ჭიშკართა გარე ოთხკუთხედისა – ეკლესიაა პეტრესი და პავლესი. ამ ხაზზე, მარცხენა მხრიდან – სასტუმროა; მარჯვენადან – კელია სულიერი მამისა და ვრცელი რუხოლნია (ასე მონასტრებში იწოდება საწყობი) მონასტრისა. საწინააღმდეგო ხაზზე – საავადმყოფოა მონასტრისა მნიშვნელოვანი რაოდენობით კელიებისა, რომლებშიც თავსდებიან ყველა მოხუცებული და დაშავებულნი. საავადმყოფოსთან – ეკლესიებია, ზედა სართულზე – ყოვლადწმინდა სამებისა, ქვედაზე – მაცოხცლებელი წყაროსი. ხაზზე, მიმართულზე უბისაკენ, ერთი მხრიდან – გაგრძელებაა სასტუმროსი; მეორე მხრიდან – კანცელარია მონასტრისა. აღმოსავლეთის ხაზზე, ერთი მხრიდან – გაგრძელებაა რუხონნიასი, მეორედან – სამონასტრო ბიბლიოთეკაა შედარებით სხვა მონასტრებთან მდიდარი, მქონე საკმაოდ ხელნაწერებისა, თითქმის გამონაკლისად შემდგარი შემოქმედებებისაგან წმინდა მამებისა, აღმწერებისა სამონასტრო ცხოვრებისა. ისტორიისათვის ვალაამის მონასტრისა არ მოიძებნება ამ ბიბლიოთეკაში უხვი მასალები. იგი შეგროვებულია დასასრულს გასულისა და დასაწყისს აწინდელი საუკუნისა; ძველი ხელნაწერები განადგურებულია, როგორც კიდეც ყველა უფრო ძველი ვალაამის მონასტერში, ხანძრების მიერ და შვედებისა. არაა შენობა მთელს კუნძულზე, არც თვით სამლოცველოში, რომელსაც შეუსრულდებოდა თუნდაც ასი წელი.

დასაბამი და არსებობა მონასტრისა ვალაამისა უტყუარობით მიეკუთვნება ღრმა რუსულ ძველ დროს: ასეთ დასკვნამდე მივყავართ ზოგიერთ ისტორიულ ფაქტებს. ღირსი აბრაამი, დამაარსებელი და არქიმანდრიტი როსტოვის ბოგოიავლენსკის მონასტრისა, მოვიდა ჯერ კიდევ წარმართად ვალაამის სავანეში 960 წელს შემდგომად შობისა ქრისტესი, იქ მოინათლა და აღიკვეცა მონაზვნობაში ⁴³² . სოფიის მატიანეში ნათქვამია: წლები 6671 (1163 შემდგომად შობისა ქრისტესი) მოპოვებული იყო ნაწილები, და გადატანილნი ღირსი მამებისა ჩვენისა, სერგისა და გერმანისა ვალაამელთა ⁴³³ . სხვა მემატიანე ახსენებს, რომ 1192 წელს იღუმენმა მარტირმა ააშენა ქვის ეკლესია ვალაამის კუნძულზე ⁴³⁴ . ადგილობრივი გადმოცემა, გამყარებული ამ და მსგავსი მათით, ღარიბული, ჩვენამდე მოღწეული ცნობებით, მიიჩნევს ღირსთა სერგისა და გერმანს ბერძენ მონაზვნებად, თანამედროვეებად მოციქულთა სწორისა დიდისა ქალი თავადისა ოლგასი. თუკი მივიღებთ მოსაზრებაში იმ გამბედაობას როგორითაც ძველი მონაზვნები ისწრაფოდნენ უღრმესი განმარტოებისაკენ, მაშინ მოხერხებულობა რომელიც ვალაამის კუნძულის მოაქვს ახლა, მით მეტად მოჰქონდა მაშინ, ასეთი განმარტოებისათვის, – საჭიროა შეთანხმება, რომ გადმოსახლება აქ ბერძენი მონაზვნებისა არ მოიაზრებს თავის თავში არავითარ უცნაურს და განუხორციელებელს. ყველა ისტორიულ საშუქში, რომლებშიც დრო და დრო მჟღავნდება არსებობა ვალაამის მონასტრისა, ჩანს, რომ მონაზვნები მისი ატარებდნენ ცხოვრებას ძალიან მკაცრს, რომ იქ იყვნენ ზოგადმაცხოვრებელიც და განდეგილებიც, და ყველა მონაზვნებს განაგებდა იღუმენი. აქ მეთოთხმეტე საუკუნეში ცხოვრობდა რამოდენიმე დროის განმავლობაში ღირსი არსენი კონეველი, აღმსრულებელი შორი მოგზაურობისა წმინდა ათონის მთაზე და დამდები საწყისისა მონასტრისათვის კონევისა. აქ მეორე ნახევარში მეთხუთმეტე საუკუნესი შემოაბიჯა ახალგაზრდობაში ღირსმა ალექსანდრე სვირელმა : იგი დაკავებული იყო დასაწყისში შრომებით ზოგადსაცხოვრებელში, შემდეგ განმხოლოებული იყო წმინდა კუნძულზე, ვიწრო გამოქვაბულში, უცნობია – ბუნებრივში თუ გაოკვეთილში კლდეში. წმინდა კუნძული – ქვის მთაა; ამოდის იგი ტბიდან, მთავრდება ჩრდილოეთით მაღალი ფრიალოთი, და მიეკუთვნება ჯგუფს მცირე კუნძულთა, რომლებითაც სხვადასხვა ადგილებში გაწყობილია მთავარი კუნძული, როგორც პლანეტა თავისი თანამგზავრებით. პირველ ნახევარში მეთხუთმეტე საუკუნისა ცხოვრობდა აქ რამოდენიმე დროით ღირსი საბბატი სოლოვეცკი, გადასული შედეგად ღრმა განმარტოებისა თეთრ ზღვაზე, შორეულ ჩრდილოეთში უდაბნოში სოლოვეცკის კუნძულზე, იქამდე დაუსახლებელზე. იგი ეძებდა იქ იმავე და იმავენაირი მამაცური თვითუარყოფით, რასაც ეძებდნენ ბერძნები სერგი და გერმანი ვალაამის კუნძულზე, ჩათვლით თავიანთი ათონისა და თავიანთი ოლიმპისა ძალზედ მრავალრიცხოვნად, თუმც ამ მრავალრიცხოვნობას კიდეც შეადგენდნენ დასნი ბერმონაზვნებისა ⁴³⁵ .

არა ერთხელ ვალაამის მონასტერი დაექვემდებარა გატიალებას შვედებისაგან; არა ერთხელ მონაზონნი მისნი ეცემოდნენ პირისაგან ხმლისა, და მიწას, მორწყულს ოფლით ლოცვისა, რწყავდნენ სისხლით მოწამეობრივით; არა ერთხელ გიზგიზებდა წმინდა ტაძრები და ქოხები მონასტრისანი, ანთებულნი ხელით მტრისა ანდა გაუფრთხილებლობისა. მაგრამ ადგილს ვალაამის მონასტრისას მის მრავალფეროვან ხელსაყრელობას ყველა სახის სამონაზვნო ცხოვრებისა, სწრაფად აახლებდნენ მასში შავმოსილნი მოსახლეობა. ვალაამი დანიშნულია, ნაკურთხია ადგილად ღვთისმსახურებისა, როგორც თითქოს თავად ბუნების მიერ. გარდამოცემა ძველია, მაგრამ, ჩანს, მქონე საფუძვლისა, ლაპარაკობს ამით, რომ იმ შორეულ დროს როდესაც ქვეყანა ეს იყო წყვდიადში წარმართობისა, აქ აღესრულებოდა თაყვანისცემა კერპებისადმი ⁴³⁶ . როდესაც შეხედავ ამ ბნელ ღრმა წყლებს, ამ ბნელ, ყრუ ტყეებს, ამ ამაყ, ძლევამოსილ კლდეებს, მთელ ამ დიდებულ სურათს, შეუჩერებლად ცვალებადს და განუწყვეტლივ ფერწერულს; როდესაც წაიკითხავ მასში ღრმა პოეტურ შთაგონებას, შეადარებ მდიდრულ ადგილთან ვალაამისა ღარიბულ ადგილს გარშემოსაზღვრული მისდამი ფინეთისა, – იტყვი: „ჰო, აქ უნდა გულქვა და მეოვარ სკანდინავს შეეცვალა თავისი სალანძღავი უწყალო ფიქრები და გრძნობები მოწიწებისაკენ; აქ უნდა სული აღვსებულიყო ყველაფრით, რასაც აჰყავს სული ადამიანური აღმატებულ შეგრძნებებამდე, მოტანილით რელიგიით“. იგივე ზუსტად გადმოცემას მოჰყავს აქ წმინდა მოციქული ანდრეა, მოსული, ნათქვამის მიხედვით ნესტორისა, კიევიდან ნოვგოროდში, და გზებით ზღვისებით დაბრუნებული სამხრეთ ევროპაში, სადაც აქაიაში ელოდებოდა მას გვირგვინი მოწამეობისა. იგი ამბობს, რომ მოციქული მდინარით ვოლხვით მიადგა ლადოჟის ტბას, გავლით ტბისა მიაღწია ვალაამს, მოაქცია ქრისტიანობაზე ქურუმები, დასახლებულნი მასზე, და დააარსა ეკლესია ქრისტიანული. ეს გადმოცემა უწოდებს სერგის თანამგზავრს მოციქულისას, – წასვლის შემდეგ მისი მოძღვრად ამ ქვეყნისა ქრისტიანობისადმი.

რაა უცნაური? „ ყოველსა ქუეყანასა განჴდა ჴმაჲ მათი და კიდეთა სოფლისათა სიტყუანი მათნი“ ( ფს. 18:5 ), ამოწმებს წერილი მოგზაურობების შესახებ მოციქულთა. მათი შრომები ეკუთვნოდა არა რომელიღაც ერთ ერს, – მთელ კაცობრიობას; მზრუნველი ყურადღება მათი, სიყვარული მათი გულისა, მიიზიდებოდა არა განათლებულობით, არა სამოქალაქო გამართულობით და ძალით, – მიიზიდებოდა გაჭირვებულობით დაცემული ადამიანისა, იყო კი ის სკვითი ანდა ბარბაროსი, იუდეველი ანდა ელინი ( კოლ. 3:11 ). რატომ განა არ მოსულიყო წმინდა მოციქული ანდრეა წინაპრებთან ჩვენსა, სლავებთან, და მეზობლებთან სლავებისა, სკანდინავებთან? რატომ არ მოენახულებინა მას ადგილი, განწმენდილი ღვთისმსახურებისათვის საეროსი, იქ არ დაეფუძნებინა ღვთის შემეცნება და ღვთისმსახურება ჭეშმარიტნი? რატომ არ დავუშვათ აზრი, რომ თავად ღმერთმა ჩააგონა მოციქულს ეს დიდებული, წმინდა განზრახვა, მისცა ძალა აღსასრულებლად მისი? ველურობა, მცირედნაცნობობა ქვეყნისა, სიშორე, სიძნელე მოგზაურობისა ვერ შეძლებენ იყვნენ საკმარისნი, თვით რამდენადმე ძლიერი მიზეზები, რათა უარვყოთ ეს გარდამოცემა. რამდენადმე მოგვიანებით დროთა მოციქულთა, დადიოდნენ გზებით ამათით მთელი მხედრობები: რატომ განა არ გაევლო მათით მოციქულს, ტარებულს მარჯვენის მიერ ღვთისა და გულმოდგინებით სამოციქულოთი?

აი, უკვე გადმოცემა არა ბნელი, არა საეჭვო, ხოლო სარწმუნო, სუფთად-ისტორიული. სამონაზვნო ცხოვრება ვალაამზე და აღმოსავლური აღმსარებლობა რწმენისა ქრისტიანული ქვეყანაში იმაში ყვაოდა გაცილებით უწინ და ძლიერადაც, ვიდრე რამდენადაც შეიძლებოდა დაასკვნას მოგზაურმა ზედაპირულად მონახულებისას ადგილისა, მოკლევადიანი შეხედვისას მისდამი. საჭიროა შეხედვა დაჟინებული, საჭიროა შესწირო საკმაოდ დრო, ყური დაუგდო გულდასმით მონათხრობებს ვალაამის მონავნებისასაც და სანაპიროს მცხოვრებთაც, მათგან ამოიღო ცნობები, ღირსნი იყვნენ შეტანილნი დაფაში ისტორიისა, ღირსი ყურადღებისა თანამედროვე განათლებულობისა, ხსოვნისათვის განათლებული შთამომავლობისა. იმდენად განვითარდა სამონაზვნო ცხოვრება ვალაამის კუნძულზე, რომ გადასწვდა ყლორტებით თავისით ტბის მიღმაც, მოპირდაპირე ნაპირზე, რომელზეც დგას ახლა სერდობოლი. იმ ნაპირას იყო თორმეტი სკიტი, დაარსებული ვალაამის მონაზვნების მიერ, მყოფებისა მმართველობის ქვეშ და სულიერი ხელმძღვანელობისა იღუმენისა ვალაამისა. მცხოვრებნი ნაპირებისა აღიარებდნენ მართლმადიდებელ აღმოსავლურ რწმენას. ნასესხებს შემეცნებისა მისისა მონასტრიდან ვალაამისა; ნაპირით თვით კექსჰოლმამდე იდგა ტაძრები მართლმადიდებლურნი. კორელები ამ ნაპირისანი ლადოჟის ტბისა იყვნენ მართლმადიდებელნი როგორც მართლმადიდებელნი არიან ახლა კორელები მოპირდაპირე ნაპირისანი, მცხოვრებნი ოლონეცკის გუბერნიისანი. ერთსაც და მეორესაც – ერთი ენა აქვთ, სულ ცოტა განსხვავებით, არ ხელის შემშლელისა გაიგონ ერთი მეორისა, ილაპარაკონ ერთი მეორესთან; ჰქონდათ მათ კიდეც ერთი რწმენა. მაგრამ მოვიდა ბედშავი დრო, – ფინელები მიიდრიკნენ სწავლებისადმი ლუთერისა. ადგილებში, სადაც ლამაზად მოსჩანდა მართლმადიდებლური ტაძრები, სადაც აღესრულებოდა ღვთისმსახურება მართლმადიდებლური, სადაც საღვთო ლიტურგია ამსგავსებდა ზეცას მიწასთან, – ახლა დგას ლუთერანული ქირქები, გახმოვანებული მხოლოდ მჭლე ქადაგებით ცოვი პასტორისა. იგი, საუბრით ერის მიმართ ქადაგებაში თავისა მხოლოდ ზედაპირულისა, სწავლებისა დაყვანილისა გამომხსნელზე, და მის წესსწავლებაზე, ამბობს ყოველ ჯერზე როგორც თითქოს საფლავის სიტყვას ზედა დაკარგულისა ჭეშმარიტი ცოცხალი რწმენისა და ეკლესიისა ამ ხალხის მიერ და ადგილებისა. გარდა ბაგისმიერი გადმოცემისა, ერთხმად დამმოწმებელისა ფაქტის შესახებ, არის კიდევ მისთვის ცოცხალი მოწმობა. ესაა – მთელი სოფლები ფინელებისა, ათასი ფინელი, აღმსარებელი სრული მართლმადიდებელი რწმენისანი. მათთვის ღვთისმსახურება გამართულია სლავურ ენაზე, ჩვენი საეკლესიო წინგნებით, ჩვენი მღვდლების მიერ, რომლებიც წარმოთქვამენ მხოლოდ სწავლებას ერისადმი მის ღვიძლ ენაზე, ფინურად. ძნელი იყო განა შვედებისათვის, ამ გულუბრყვილო რწმენაში, შემოეტანათ აქ ლუთერანიზმი? მათ მოუწევდათ მხოლოდ გაეგდოთ, ანდა მოეკლათ მღვდლები რუსები, და დაევალებინათ ლუთერანი პასტორისთვის შეენიღბა თავისი ქადაგებით საშინელი დანაკარგი, რომელიც დროდადრო და იმის გამო რომ არ იქნა სრულად გაგებული, დავიწყებულია.

ვიმედოვნებ, რომ ეს ცნობა ინება სასიამოვნო ბევრისთვის! თითქმის ბევრმა არც იციხ, რომ წიაღში ფინეთისა ჯერ კიდევ ცოცხლობს მართლმადიდებლობა, რომ იგი არა ხელახლა დაფუძნებულია, – ცხოვრობს იქ უხსოვარი დროიდან, ნარჩენი საერთო ძველი ქრისტიანული რელიგიისა, ჩამნაცვლებელისა წარმართობისა. ბევრი აწინდელი სანაპიროელებისა ფინელებისაგან ინარჩუნებენ სიყვარულს ეკლესიისადმი წინაპართა, მოწყვეტილებისაგან მისგან სიცრუის მეშვეობით და ძალდატანებით. ისინი ისურვებდნენ დაბრუნებას მის მხსნელ წიაღში; მაგრამ არავითარი ხმა არ მოუწოდებს მათ, და – ისინი უნებლიედ მიიზიდებიან ქირქისადმი ლუთერისა, როგორც თითქოს გაგრძელებულისაგან კიდევ მოქმედებისა ძალადობისა.

როდის განა აღსრულდა უბედური გარდაქცევა? – რელიგიური ხვედრი ფინური ნაპირისა – კავშირში მონაწილეობაში ვალაამის მონასტრისა, რომლისგანაც, ჩანს, ყოველთვის მოედინებოდა, როგორც გულიდან, რელიგიური ცხოვრება მთელი ქვეყნისათვის ამისა, ყვაოდა და კნინდებოდა მსგავსად იმისა, ბევრს კი, ანდა ცოტას გადასცემდა მას ძალებს ვალაამის მონასტერი. დასაწყისში მეჩვიდმეტე საუკუნისა შვედი სარდალი პონტუს დე-ლა-გარდიმ, მიმყენებელმა ამდენი ბოროტებისა რუსეთისათვის, დაარბია სავანე ვალაამისა; ეკლესიები და კელიები მისცა ცეცხლს, მონაზვნები – პირს ხმლისას; ვიღაცები გაიქცნენ, წაიღეს რა თავისთან ნაწილები წმინდა დამფუძნებლებისა მონასტრისა. მსგავს ხვედრს დაექვემდებარა მარცხენა ნაპირიც ფინეთისა: მართლმადიდებლური ტაძრები დაიწვა; მღვდელმსახურები მოკლულია, ანდა განდევნილნი; გავრცელდა შორის მაცხოვრებელთა ლუთერანიზმი, მიმდევარნი რომელთაც სუნთქავდნენ კიდევ ფანატიკური მიკერძოებით თავისი ახლახან შობილი რწმენისადმი, შემზადებულისადმი განბანილიყო სისხლით ცამეტწლიანი ომისა. ღირსია შენიშვნისა, რომ სოფლები შემნარჩუნებელი მართლმადიდებელი რწმენისა, იმყოფებიან არა თავად ნაპირზე ლადოჟის ტბისა, არა გზაზე დამპყრობლებისა, არამედ ღრმად ფინეთში, მთების მიღმა, ტბების მიღმა, ბუნებრივი ზღუდეებისა ქვეყნისა: იქ მიიმალნენ, გადარჩნენ ისინი მზერათაგან და რელიგიისა პროტესტანტებისა. „ამ“ დროს ბევრმა ფინელმა გადაირბინა რუსეთში გადასარჩენად რწმენისა: ხვდებით მათს შთამომავლებს მართლმადიდებელთ ნოვგოროდის და ტვერდის გუბერნიაში.

როდესაც განგებულება იარაღით პეტრე დიდისა სჯიდა შვედებს იმისათვის, რომ ისინი, შებიჯებით რუსეთში როგორც მოკავშირენი, ვერაგულად გათელეს კანონი ღვთისა და უფლებები სახალხონი, მოკავშირეებისაგან გადაიქცნენ მტრებად და დამპყრობლებად: მაშინ ვალაამის მონასტერი გადავიდა კვლავ, კორელიასთან ერთად, მშობლიური მისდამი თავშესაფრის ქვეშ რუსული სახელმწიფოსი, დაობლებული სახელმწიფოს ქვეშ უცხოსი დაახლოებით საუკუნის განმავლობაში. 1717 წლიდან, მოწოდების მიხედვით გამარჯვებული იმპერატორისა, მონაზვნები კირილო-ბელოზერსკის მონასტრისა მოვიდნენ გადაბუგულ უწინ ნამყოფ ვალაამის მონასტერში; კვლავ აგებულია იქ ტაძარი ღვთისა, დადგმულნია კელიები. მეფობისას იმპერატორი ქალისა ელიზაბეტა პეტროვნასი ყველა შენობა, რომელიც იყო ხისა, განადგურდა ხანძრისაგან. იმპერატრიცამ განაახლა მონასტერი სახაზინო ხარჯზე. შენობები, როგორც უწინ, იყო აღმართული ხისანი. მე ვხედავდი ნახატს ამ მონასტრისას; მე იგი მომეწონა. ჩემი აზრით, ხის აგებულება უხდება სავანეს უდაბნოსას, როგორიცაა ვალაამისა. ანუგეშებენ მზერას ქოხები სამონაზვნოები სიმდაბლით თავისით, როდესაც ისინი გამოთლილია ხისგან! მოსახერხებელნია ისინი დაკავებულობისათვის მონაზვნობით: უნარჩუნებენ ჯანმრთელობას, თავდასხმულს აქ ნოტიო კლიმატის მიერ, ხისტი ქარების მიერ, თვით საკვების მიერ, ღვაწლების მიერ, განწყობილებისაგან სულისა, გამაფაქიზებელისა გამთანგველისა სხეულისა. კარგი იქნებოდა ყოფილიყო ვალაამის მონასტერში დიდი ქვის საერო ტაძარი, რომელიც შეათავსებდა ორ სართულზე თბილ და ცივ ეკლესიებს, ზღუდეს ქვისას, რომელიც დაიცავდა შინაგანს მონასტრისას ქარებისაგან: მაგრამ ზუსტად კელიები შესაძლოა ყოფილიყო ხისანი, მდგარნი საკმაო მანძილზე ერთი მეორისაგან, უსაფრთხოებისათვის შემთხვევისათვის ხანძრისა, ისინი შემოსაზღვრავდნენ ეკლესიას ყველა მხრიდან. საუცხოოა ეს განლაგება: მოსახერხებულობის გამო მის მიერ მოტანილისა, ის გამოხატავს, რომ მცხოვრებთ ასეთ ქოხებში, მიმართულში ტაძრისაკენ ღვთისა, აქვთ ერთადერთ მიზნად მსახურება ღვთისა, მიიჩნიეს თავი მოგზაურებად დედამიწაზე, მიიჩნიეს ერთადერთ თავის საჭიროებად – ღმერთი, ხოლო ამიტომ გარშემო კარავისა მისსა დადგეს თავიანთი კარავნი. ასე განთავსებულია შენობა თიხის უდაბნოში, ბელობერეჟის, ოპტინის სკიტში, და რომელღაც სხვებში.

აღდგენა ვალაამის მონასტრისა ხდებოდა ნელა, წარმატებით ღარიბულით. იგი რჩებოდა დიდი ხნით მცირედდასახლებულად. არ მიიზიდებოდა იქ მოყვარულნი განმარტოებისანი იმ მიზეზით, რომ აღდგენისათვის სავანისა გამოყენებული იყო მონაზვნები, არასაკმარისად გამდიდრებულნი ცოდნით სამონაზვნო ცხოვრებისა. არასაკმარისით ზნეობრივი და სულიერი კეთილდღეობისათვის სავანისა მხოლოდ განმარტოებისათვის, თუმც განმარტოება კიდეც შეადგენს ერთე ერთ მთავართაგანს, ძირითადი პირობებიდან ამ კეთილდღეობისა: განმარტოებისათვის აუცილებელია სულიერი ხელმძღვანელობა და დამოძღვრა ძმებისათვის; გარეშე მათსა ნადგურდება ყველა სარგებელნი, მონიჭებულნი საკუთრივ განმარტოებით. საწინააღმდეგოდ ამისა, სულიერ ხელმძღვანელობას და დარიგებას გადააქვთ სარგებლობა განმარტოებისა სავანეში მდგარში შორის კელიებისა და სამონაზვნო ქალაქებისა. ასე გაყვავდა მონასტრები, მდებარე შიგნით და არემარეში კონსტანტინოპოლისა; მათ წარმოშვეს წარჩინებულნი მამები, გატოლებული სულიერი ნიჭებით მამებთან, აღზრდილებისა უდაბნოსი უნაყოფოსი ⁴³⁷ .

გამჭრიახად შეამჩნია მთავარი, ძირითადი საჭიროება ვალაამის მონასტრია მიტროპოლიტმა ს.-პეტერბურგისამ, გაბრიელმა. დასაკმაყოფილებლად მისი მან გამოიძახა 1785 წელს საროვის უდაბნოდან განთქმულისაგან სულიერი შემეცნებებით და გამოცდილებით ბერი ნაზარი, ჩააბარა მას მოძღვრობა ვალაამის მონასტრისა. მიტროპოლიტმა მიიღო წმინდა მონასტერი განსაკუთრბულ სამწყემსმთავრო მფარველობაში, და უწევდა მას შემწეობას სამმართველო განკარგულებებითაც და მატერიალური საშუალებებითაც. სწრაფად დაიწყო წარმოშობა, გაფართოება ვალაამის მონასტერმა, შევსება მიმღებთაგანაც და მსურველთაგანაც მიეღოთ აღთქმანი სამონაზვნონი. მოეწყო ზოგადსაცხოვრებელიც და სკიტიც; გამოჩნდნენ მეუდაბნოენიც, და განდეგილნიც. თავად იღუმენ ნაზარის ჰქონდა განდეგილური კელია, სადაც განმარტოვდებოდა ხოლმე იგი, ზოგჯერ მთელი კვირები, რათა უფრო ყურადღებიანად ჩაეხედა საკუთარ თავში უფრო დაწვრილებით შეეხედა თავის თავში ადამიანისათვის, შემდეგ, საკუთარი ცოცხალი გამოცდილებებიდან და დაკვირვებებიდან, ამოევსო დამოძღვრა დაქვემდებარებულებისათვის, ეხელმძღვანელა ისინი გამოსწორებისათვის ზნესი და წარმატებისათვის, ნაჩვენებისათვის სახარებაში. მამა ნაზარი, აღკვეცილია და აღზრდილია საროვის უდაბნოში, იყო აღვსებული შთაბეჭდილებებით ამ სავანისა, განახორციელებდა მათ მორჩილებითი სიზუსტით ვალაამის მონასტერში. შენობები საროვის უდაბნოში ყველა ქვისაა, – და მან დაიწყო აღმართვა ვალაამის მონასტერში ქვის შენობებისა. შიდა ოთხკუთხედი შენებულია მის მიერ, გარეთა მისი მემკვიდრეების მიერ. გულუხვობებმა იმპერატორებისა პავლე პეტროვიჩისამ და ალექსანდრე პავლოვიჩისამ უზრუნველყვეს მატერიალური სურსათ-სანოვაგე მონასტრისა; იგი ხარისხით – პირველხარისხოვანია, – იმართება იღუმენის მიერ, რომელიც ირჩევა ძმების მიერ, მტკიცდება მიტროპოლიტის მიერ ს.-პეტერბურგისა.

მოწყობის მიხედვით თავისი, სამონაზვნო მიმართებაში, ვალაამის მონასტერი – ზუსტი ანაბეჭდია მონასტრებისა პირვანდელი ეკლესიებისა ქრისტიანულებისა. მას ჰყავს მემონაზვნეები ყველა სახისანი აღმოსავლეთის მართლმადიდებლური ეკლესიისა; აქვს ზოგადსაცხოვრებელიც, და სკიტიც, და მეუდაბნოენიც, და განდეგილნიც. მთავარი მონასტერი, რომლის შესახებაც ჩვენ ვსაუბრობდით, ითავსებს თავისში საკუთრივ ზოგადსაცხოვრებელს. მონაზვნები, მცხოვრებნი მასში, მონაწილეობას იღებენ საერთო ღვთისმსახურებაში, საერთო ტრაპეზში, აქვთ საერთო, ერთნაირი ტანსაცმელი, შრომობენ მორჩილებებში კერძოთაში და საზოგადოებში. ჩამოვთვალოთ სახეები მორჩილებისანი.

პირველი მორჩილება – მსახურება მოძღვრისა, რომელიც დაიდება მასზე ყველა ძმებისაგან, რომელზეც იკურთხება, რომელზეც მტკიცდება იგი ეპარქიული მღვდელმთავრისაგან. ეს არ არის უფროსობა ამა სოფლისა. ესაა – ტვირთი მსუბუქი და ამასთან მძიმე. ამ მხრებმა უნდა ატარონ უძლურებანი მთელი საძმოსი. როგორი სიმტკიცე უნდა იყოს მხრებში ამათში! როგორი საჭიროა ჰქონდეს წინამძღვარს დიდსულოვნება, როგორი თვითუარყოფა, საჭიროა სრული დავიწყება საკუთარი „მესი“, რათა ეს კუთხოვანი და მკვეთრი ასო არ დაჭრიდეს ხოლმე, მით მეტად არ კლავდეს არავის მოყვასთაგანს. მეორე მორჩილება – მორჩილებაა მოადგილისა, რომელსაც უკვე ირჩევს წინამძღვარი რჩევით ძმებისა, ხოლო ამტკიცებს ეპარქიული მღვდელმთავარი. მოადგილე – არის მთავარი შემწე წინამძღვრისა მთელ დარგში სამონაზვნო მართვისა. მესამე მორჩილება – ხაზინადარია, რომელსაც აქვს ყურადღება მისაქცევი თანხისადმი მონასტრისა; მეოთხე – შესამოსელთა განმკარგავისა, განმგებლისა შესამოსლის საცავისა. შესამოსლის განმკარგავს მოსდევენ მოძღვრები; გარდა მათსა არავის მღვდელმონაზონთა შორის არ შეუძლია მიიღოს აღსარებაზე არც ძმები, არც სტუმრები მონასტრისა. მსგავსად მოადგილისა, ხაზინადარი, შესამოსლის განმკარგავიც და მოძღვარნიც მტკიცდებიან ეპარქიული მღვდელმთავრის მიერ და შეადგენენ ერთად მოადგილესთან ეგრეთ წოდებულ „კრებას“, ანდა „უფროს საძმოს“, მოწვეულს წინამძღვრის მიერ სათათბიროდ და მონაწილეობის მისაღებად ზოგიერთ უმნიშვნელოვანეს საქმეებში, წარმოდგენილებში განსახილველად ეპარქიული ხელმძღვანელობის მიერ, რომელიც ასეთ შემთხვევებში აკეთებს მიწერილობას წინამძღვრისადმი უფროსი ძმებთან ერთად. შემდეგი მორჩილებები: ჯერი მღვდელმსახურებისა, გაწეული ყველა მღვდელმონაზვნის მიერ, გარდა მოადგილესი და ხაზინადარისა, და დიაკონებისა. მნათენი ირჩევა მონაზვნებისაგან და მორჩილთაგან ძალიან სუფთა და თავმდაბალი ცხოვრებისა. შემძლებელნი საეკლესიო კითხვისადმი და გალობისა ინიშნებიან სამგალობლოს მორჩილებისათვის. სამგალობლოს მორჩილებაში მონაწილეობენ რომელითაც მღვდელმონაზონნი და დიაკვნები თავისუფალ დროს მღვდელმსახურებისაგან. სხვა მსახურებებისათვის ინიშნებიან მონაზვნები და მორჩილები. ვახსენებთ ამ მორჩილებების შესახებ რათა გავაცნოთ მკითხველი შეძლებისდაგვარად აღნაგობისადმი მონასტრისა. ზოგიერთი ძმათაგან დაკავებული არიან კერვით სამკერვალოსი ეკლესიისა და ტანსაცმლისა მთელი საძმოსათვის; სხვანი კერავენ ფეხსაცმლებს; სხვანი იმყოფებიან სამზარეულოში, საპურეში, სასეფისკვეროში და სატრაპეზოში; სხვანი დაკავებულნი არიან დურგლური, სამჭედლო და საზეინკლო სამუშაოებით, სხვანი იჭერენ თევზს; კიდევ სხვანი შრომობენ ბაღებში, ბოსტნებში, მინდვრებში; ზოგნი რეცხავენ თეთრეულს; ერთი სიტყვით ვალაამის ზოგადსაცხოვრებელი აკმაყოფილებს ძალიან დიდ წილად თავის მოთხოვნებს. ყოველი ასეთი ცალკეული საქმიანობა იწოდება „მორჩილებად“. განსჯით საჭიროებების მიხედვით, ზოგ მორჩილებას აღასრულებს ერთი ძმა, ხოლო სხვებს აღასრულებენ მრავალნი. ასე ბიბლიოთეკაშიც, აფთიაქში, სამრეცხაოში, რუხოლნიაში და სხვა მსგავს სამუშაოებში, არიან რამოდენიმე ძმები, რომელთაგანაც მთავარი ჩვეულებრივ ზოგადსაცხოვრებელში ვალაამისა იწოდება „განმგებლად“, ხოლო ხხვანი მის „დამხმარეებად“. არის მორჩილება, წოდებული „საერთოდ“, როგორიცაა: მომზადება შეშისა, აღება თივისა, დაფქვა პურისა, დარგვა, მორწყვა და მოვლა საბოსტნე ბოსტნეულისა. ამ საერთო მორჩილებებზე გამოიყენებიან ძმები, ვერშემძლებელნი მორჩილებებისადმი კერძოებისა, რომლებისთვისაც, როგორც აშკარად ჩანს ნათქვამიდან, საჭიროა მეტად ანდა ნაკლებად ცოდნა მინდობილი საქმისა. როდესაც ვინმე მსურველთაგანი ჩაირიცხოს სავანეში იქნება მიღებული, მაშინ თავიდან იგი იგზავნება მორჩილებებზე საერთოზე, სადაც უფრო მოსახერხებლად დაიკვირვება მისი ხასიათის ჩვევები და ქცევა; თუკი შედეგად იგი აღმოჩნდება შემძლებელი რომელიღაც კერძო მორჩილებისადმი, მას განამწესებენ რიცხვში დამხმარეებისა და, უკვე შემდგომად მრავალი წლისა და გამოცდისა, ჩააბარებენ შესაბამისს შემეცნებისა ანდა ხელობისა მისსა, განცალკევებულ ნაწილს. ყველა ძმა, განსაკუთრებით „ახალბედები“ (ახალბედებად იწოდება ახლახან ჩარიცხულნი მონასტერში), იმყოფებიან ხშირ ურთიერთობაში მოძღვრებთან; სწორედ ამ ურთიერთობაზეა დაფუძნებული და ემყარება ზნეობრივი კეთილმოწყობა ახალგაზრდა საძმოსი; წარმატებულებში იგი ნარჩუნდება გარდა მაგისა ყურადღებიანი კითხვით მამათა ნაწერებისა და გულმოდგინე სიარულით საღვთო მსახურებებში. ბიბლიოთეკის ხელმძღვანელი იძლევა, განკარგულებით წინამძღვრისა, წიგნებს, შესაბამისთ სულიერი განწყობისა ყოველისა. ძმები, მყოფნი მორჩილებებში, არიან ყველა სადღესასწაულო დღეებში ყველა საეკლესიო მსახურებებში; სხვა დღეებში კი კვირისა მოდიან ცისკარზე და, მოსმენის შემდეგ მისი ექვსფსალმუნებამდე, მიდიან შრომებზე თავიანთზე, ხოლო შემდგომად მწუხრის ტრაპეზისა მონაწილეობენ საერთო საღამოს კანონში.

ღვთისმსახურება აღესრულებიან ეკლესიური განაწესის მიხედვით, – შედგება ცისკრისგან ანდა ღამისთევისა უწინარეს დღესასწაულისა, ორი ლიტურგიისაგან – ადრიანისა და გვიანდელისა, მწუხრისა და კანონისაგან, რომელიც აღესრულება შემდგომად ვახშმისა და სრულდება კითხვით ლოცვებისა ძილად მისვლისათვის, მოსახსენიებლით და რამოდენიმე მეტანიით. დამღერება გამოიყენება „სადროშე“ ანდა ეგრეთ წოდებული „სვეტისა“ ძველებური რუსული. ტონი ამ დამღერებისა დიდებულია, გაწელილი, ნაღვლიანი; გამოხატავენ კვნესას სულისას, მონანულისა, მკვნესავისა ქვეყნად თავისი განდევნისა ნეტარი, სასურველი ქვეყნისადმი სიხარულისა მარადიულისა, სიამოვნებისა სუფთისა, წმინდისა. ასე! ეს თავად ტონები, ხოლო არა სხვანი, უნდა გაისმოდნენ ამ სავანეში, რომელშიც თავად შენობებს აქვს სახე საპყრობილისა, განკუთვნილისა ქვითინისათვის, მგლოვარებისათვის საკუთარ ტყვეობაზე, ფიქრისათვის ღრმისა, ფიქრისათვის მარადისობაზე. ეს ტონები – ჰარმონიაშია ველურ მკაცრ ბუნებასთან, უშველებელ მასასთან გრანიტისა, ბნელ ტყესთან, ღრმა წყლებთან. ეს ტონები ხან იწელება მომტირალად, ნაღვლიანად, როგორც ქარი უდაბნოსი, ხან თანდათან ქრება, როგორც ექო შორის კლდეებისა და ხეობებისა, ხან გრგვინავს მოულოდნელად. მათ, ხან ჩუმი მწუხარებით მოაქვთ ჩივილი ცოდვილობაზე გამოხატავენ მტანჯველ და მღრღნელ მწუხარებას მიზეზით ცოდვიანი ტვირთისა, ხან, თითქოს როგორც აუტანელი სიმძიმისაგან, ამ ტვირთისა, დარტყმებისაგან ცოდვისა, იწყებენ ღაღადს და მოწოდებას საშველად ზეცისა: მაშინ ისინი გრგვინავენ! დიდებული „უფალო შეგვიწყალენ“ მსგავსია ქარისა უდაბნოსი: ისე იგი მგლოვარეა, გულის ამაჩუყებელი, გაბმული! დაცემულმა ადამიანმა შეიგრძნო, დახმარებით განმარტოვებისა და თვითშემეცნებისა, თავისი დაცემულობა, დაინახა იგი თავის თავში, დარწმუნდა მასში, და მიეცა გამუდმებულ გოდებას იმედად შეწყალებისა. გალობა „შენ გიგალობთ“ სრულდება გაბმული, გადაღვრილი ხმით, თანდათან ჩაჩუმებადით, დაკარგვადით შეუმჩნევად კამარის ქვეშ ტაძრისა, როგორც იკარგება ექო სივრცეში ჰაერისა. როდესაც კი ძმები იგალობენ მწუხრზე „უფალო ღაღად-ვყავ შენდამი, ისმინე ჩემი“, მაშინ ხმები თავიდან როგორც თითქოს გამოდიან ღრმა უფსკრულიდან, შემდეგ სიჩქარითა და გრუხუნით ამოხეთქავს მისგან, მიიმართებიან ზეცისკენ, მიაქვთ იქით ფიქრი და სურვილი, ცეცხლოვანნი, როგორც ელვა: მაშინ ისინი გრგვინავენ! მხატვარი იპოვის გალობაში ვალაამისაში ბევრ არასიგლუვეებს, ნაკლს შესრულებაში, მაგრამ იგი ზუსტად კიდეც მიიჩნევს მასში სრულ სიჭარბეს მოკრძალებისას და ღვთისმოსაობისას, არაჩვეულებრივ ენერგიას, რომელიც კიდეც გულს აჩვილებს და არყევს სულს. აქ ყველაფერი უნდა იყოს მნიშვნელოვანი, გრანდიოზული. ყველაფერი მხიარული, მსუბუქი, ცელქი, მოგვეჩვენებოდა უცნაურად, მახინჯად. არ შეშინდეთ ამ ნათქვამისაგან, ნათქვამი ნამდვილია. არ იფიქროთ, რომ აქ ცხოვრობს, შეიძლება ცხოვრობდეს მხოლოდ უბედურება. არა! აქაც არის თავისი ნუგეში: ნუგეში მგლოვარეთა უწყებული სახარებაში.

ცალკეული ტაძრები ვალაამის სავანეში – შვიდია. მათგან უმთავრესი განსხვავდება წინაშე ყველა სილამაზით და შიდა მორთულობით; კანკელზე მისა ქვედა სართული ხატებისა დაფარულია ვერცხლის მოჭედილობით. გამრავლებულობა რიცხვისა ეკლესიათა, რის გამოც არაა არც ერთი, არც გამოკლებით უმთავრესისა, რომელიც დაიტევდა ყველა მცხოვრებს ვალაამის მონასტერში, ფერად-ფერადი მოხატულობა საერთო ტაძრისა და სატრაპეზოსი, ემსახურება ნიმუშს თავდაპირველი, განუწმენდავი განათლებულობით გემოვნებისა რუსი ადამიანისა, მცხოვრებისა ევროპისა და მეზობლისა აზიისა. ნაცვლად ასეთი რაოდენობისა ტაძრებისა, გაცილებით იქნებოდა უმჯობესი, თუკი ერთ ფართო შენობას დაეტია თავის თავში თბილი და ცივი ტაძრები, რისიც ნიმუშია კონევის მონასტერში. შესაძლოა ყოფილიყო კიდევ ტაძარი საავადმყოფოსთან, ასეთნაირად სრულად დაკმაყოფილდებოდა დაუკმაყოფილებელი ახლა, არსებითი საჭიროება მონასტრისა, მდგომარე იმაში, რომ ყველა ძმას და სტუმარს შეეძლოს მოთავსდნენ ეკლესიაში, და მიიღონ მონაწილეობა ღვთისმსახურებაში. არა ასე მსჯელობდნენ მაშენებლები სავანისა. მათი გულმოდგინება საჭიროებდა განცალკევებულ ტაძრებს, განმანათლებლისა ნიკოლოზისა, მოციქულთა პეტრესი და პავლესი, მაცოხცლებელი წყაროსი, და დგანან ეს ტაძრები ღვთისმსახურების გარეშე რომელიც აღესრულება ყოველში მხოლოდ ერთხელ წელიწადში, დღესასწაულზე ტაძრისა. მაგრამ ტაძრის დღესასწაულზეც ცალკე ეკლესიისა ყოვლადწმინდა სამებისა ვერ შესაძლებელია იყოს აღსრულებული მასში მსახურება ღვთისა უკიდურესი სივიწროვის გამო; აღესრულება იგი საერთო ტაძარში.

დასასრულს ლიტურგიისა დაუყოვნებლივ ყველა მიდის ტრაპეზზე, რომელზეც იდება საკვები უბრალო, მაგრამ ჯანმრთელი, დამაკმაყოფილებელი, მითითების მიხედვით საეკლესიო წესდებისა, ესე იგი სადღესასწაულო დღეებში თევზისა, ჩვეულებრივ დღეებში ზეთით, ხოლო ოთხშაბათსა და პარასკევს, სამუშაო დღეებში დიდი მარხვისა, უთევზო და უზეთო, მხოლოდ მცენარეული. დროს ტრაპეზობისა იცვება ღრმა მდუმარება, და ჟღერადი ხმა მკითხველისა მოუწოდებს შეკრებილ საძმოს თვითუარყოფისკენ, სათნოებებისაკენ, ღვაწლისაკენ წმინდა სათნომყოფელებისა ღვთისა. ვახშამი არის შემდეგ მწუხრისა: მის დროს მსგავსად წარმოითქმება სულისსასარგებლო საკითხავი. დღეებშI დიდი დღესასწაულისა, ერთი საათის წინ მწუხრისა, იდგმება ტრაპეზზე საერთო ჩაი, რასაც ვალაამის მოხუცებმა უწოდეს „ნუგეში“. მგრძნობიარეა დანახვა, როგორ იჩქარიან ამ ნუგეშისადმი, ხის ფინჯნებით ხელებში, დაჩაჩანაგებულნი, ძლივს შემძლებელნი სიარულისა, მოსულნი სიყრმეში მოხუცები; მათი გაცივებულ სისხლს სწყურია გაცოცხლდეს მდუღარე წყლით. ბევრია ჩვეულებებში ვალაამის მონასტერში – უბრალოება პატრიარქალობა. სასიამოვნოდ და გულის ამაჩუყებლად ეხმაურება ეს ჩვეულებები მშობლიურ ჩვენ სიძველეს, სიძველეს რუსულს, რომელზეც დამკვირვებელი ხშირად ხვდება გულუბრყვილოს და წმინდას შეერთებულს.

შესამოსლის საცავი მონასტრისა შემკულია გულუხვი წვლილით ხელმწიფე იმპერატორისა ალექსანდრე პავლოვიჩისა, რომელიც საზრდოობდა განსაკუთრებული განწყობილებით ვალაამის სავანის მიმართ, რომელიც 1819 წელს მან უმწყალობლა გაეხარებინა თავისი წვევით. 1844 წელს მოინახულეს იგი დიდმა თავადმა კონსტანტინე ნიკოლაევიჩმა და სახსოვნად მონახულებისა თავისი უბოძა მას მდიდარი ჭურჭელნი. შუაგულში მოედნისა, წარმოშობილში შიდა ოთხკუთხედით სამონასტრო შენობისა, რომელზეც ცხოვრობს რომელიღაც განსაკუთრებული ჩუმი მოწიწებული გრძნობა, მონაზვნებმა აღმართეს მარმარილოს სახსოვარი წარწერით. წარწერა გვამცნობს თანამედროვეებს და იცავს შთამომავლებისათვის შემთხვევას: მონახულებას მონასტრისას ხელმწიფე იმპერატორის მიერ ალექსანდრე პავლოვიჩისა და დიდი თავადისა კონსტანტინე ნიკოლაევიჩის მიერ. წარწერა საერთო ტაძარში მიანიშნებს ადგილს, რომელზეც ალექსანდრე კურთხეული იდგა დროს ღვთისმსახურებისა, არ დაღლილი ხანგრძლივობით ღვთისმსახურებისაგან მონასტრისათი. წარწერა სასტუმროში მიანიშნებს იმ პალატას, რომელშიც გაჩერდა ხელმწიფე. მარმარილოს ოთხკუთხედი ქვა წარწერით, შემორგული ყვავილებით, დგას ბაღში იმ ადგილას, რომლიდანაც დიდმა თავადმა კონსტანტინე ნიკოლაევიჩმა გადაიღო ხედი მონასტრისა. ზუსტად იგივენაირი ქვა დადგმულია მეორე მხარეს ყურისა, ტყეში, ქვეშ ხშირი ჩრდილისა ნაძვისა და ფიჭვისა, ადგილას, სადაც დიდი თავადი ასრულებდა თავის ნახატს, დაწყებულს ბაღში, საიდანაც ხედი მონასტრისა განსაკუთრებით დიდებულია და ფერწერულია. დადგმით ამ ქვებისა: და ამოტვიფრვით ამ წარწერებისა ქვებზე, მონაზვნებმა ვალაამისამ გამოხატეს გრძნობა თავისი გულისა, ის გრძნობა სიყვარულისა და ერთგულებისა მეფეებისადმი და სამეფო სახლისადმი, რომლითაც ყველა საუკუნეში ისტორიისა რუსეთისა გამოირჩეოდა ჩვენი სულიერება.

ტანსაცმელი მონაზონთა ვალაამისა, როგორც საკვებიც მათი, უბრალოა, მაგრამ დამაკმაყოფილებელი. იგი და მასალა მისთვის ინახება რუხოლნიაში. რუხოლნია – რიგია ოთახთა, რომლებშიც დაწყობილია მაუდი, ნაშური, ტილო, ძაფები, ტყავები, შეკერილი თეთრეული, მზადმყოფი ანაფორები, მღვდლის კაბები, მანტიები, ქურქები, და ყველაფერი ეს – მნიშვნელოვან რაოდენობაში. რუხოლნიას აქვს წიგნი, რომელშიც იწერება, რა ვის ძმათაგანს აქვს მიცემული. გაცვეთილი ტანსაცმელი ბრუნდება რუხოლნიაში, ნაცვლად მისი გაიცემა ახალი. ჩარიცხულისათვის მონასტერში ერიდან მიეცემა საჭირო თეთრეული ტანსაცმელი და ფეხსაცმელი. ვალაამის რუხოლნიას შესუძლია ყოველ დროს მოამარაგოს ყველა საჭიროებით ას ადამიანამდე. ასეთი მარაგი ყველა დარგში სახლგამგებლობაში აუცილებელია ვალაამის მონასტერში, მრავალრიცხოვნობის გამო მისი საძმოსი, მოშორებულობის გამო ქალაქებისა, საბოლოოდ იმიტომ, რომ გაზაფხულზე, როდესაც იმსხვრევა ყინული და განსაკუთრებით შემოდგომაზე, როდესაც იგი მყარდება დაკავშირება ნაპირთან გაძნელებულია და კიდეც შეუძლებელი განმავლობაში განგრძობადი დროისა. ტბა შორის სერდობოლისა და ვალაამისა იყინება, მაგრამ არა უწინ შუა იანვარისა; იმ დრომდე აღურაცხელი ყინულის ლოდნი მოგზაურობენ სხვადასხვა მიმართულებით მთელ წყლის ფართობზე, და გემები, რომლებიც გადაწყვეტდა ჩაშვებულიყო ტბაში, აუცილებლად იქნებოდა შემოდაზღვრული და გაჭეჭყილი ყინულებით.

ბიბლიოთეკას მონასტრისას აქვს ყველა წიგნი, საჭირონი მოსაძიებლად სრული ცნობებისა სამონაზვნო ცხოვრებაში. გარდა დაბეჭდილებისა სლავურ და რუსულ ენებზე, იმყოფება ბევრი ხელნაწერნი, გადავთვალოთ ღირსშესანიშნავი ხელნაწერები. პირველი ადგილი შორის მათსა იშვიათობის მიხედვით თავისი საჭიროა დაიკავოს „განცხადებებმა“ ღირსი თეოდორესმა, იღუმენისა კონსტანტინოპოლისამ სტუდიის სავანისა, ანდა „საუბრები მისი ძმათათვის“. წიგნი ეს მნიშვნელოვანი მოცულობისაა. სარგებელი მისი მიჩნეულია ეკლესიის მიერ: წესდებით საეკლესიოთი დაწესებულია განსაზღვრულ დღეებში დიდი მარხვისა იკითხებოდეს იგი ეკლესიაში მსახურებებზე ეკლესიისა ⁴³⁸ . ეს დაწესება ეხება საკუთრივ მონასტრებს. საუბრები სტუდიელისა სუნთქავს სიყვარულით, რომელსაც იგი კვებავდა ძმათა მიმართ თავისი: იგი უწოდებს მათ მამებს თავისებს, და მოძღვრებს, და ძმებს და შვილებს; სწავლება მისი არაჩვეულებრივად უბრალოა, მისაწვდომია გასაგებად ყველასათვის, განსაკუთრებით მიესადაგება მონაზვნებს ზოგადმცხოვრებლებს, როგორც მქონეთ გამონაკლის საგნად სხვადასხვა მოვალეობები და გარემოებები ზოგადსაცხოვრებლისა. არის ხელნაწერი წიგნები მამებისა, აღმწერთა ღვაწლისა გონიერი ლოცვისა. ასეთებია: გრიგოლ პალამა , კალისტე ანტილიკუდი, სვიმონ ახალი ღვთისმეტყველი, ღირსი ნილოს სორელი , რუსი მწერალი. არის წიგნები ხელმძღვანელობისათვის მცხოვრებთა სკიტისა, მეუდაბნოეთა და განდეგილთა: ასეთებია პატერიკები, წიგნი ცნობილი მოძღვრისა განმხოლოვებულთა ისააკ ასურისა; წიგნი „ყვავილნარი“ მღვდელმონაზვნისა დოროთესი, რუსი მწერლისა, მცხოვრებისა, როგორც ჩანს თავად წიგნიდან, დროებში პატრიარქებისა ⁴³⁹ . ამ სტატიაში ძალიან ფართოში მღვდელმონაზონი საუბრობს სხვათა შორის, რომ ზოგადსაცხოვრებლებში აუცილებლად საჭიროა მისდიო გადმოცემას წმინდა მამათას, დამაარსებელთ სამონაზვნო ზოგადსაცხოვრებლისა; ისინი, რომლებიც გადავლენ გადმოცემას წმინდა მამათას, ვერ იხილავენ ნათელს ქრისტესას. მღვდელმონაზონი უანდერძებს განმზრახველს ახლიდან მოაწყოს მონასტერი, რომ მან შუამდგომლობით მიიღოს „დალოცვილი წიგნიერება უწმინდესი პატრიარქისგან“ და შემოსაზღვროს მონასტერი „კურთხევით პატრიარქისა“. ყვავილნარი იყო განსაკუთრებით პატივცემული თანამემამულე მონაზვნების მიერ, მოვარჯიშეებში აღმატებულ სამონაზვნო ღვაწლში. ამ წიგნით ისწავლა ხელოვნება ლოცვისა ცნობილმა სოლოვეცის მოღვაწემ იესო გოლგოთელმა; მის მიხედვით დაისწავლა იესოს ლოცვა ღირსმა იოასაფ კამენსკმა, ვოლოგოდის სასწაულთმოქმედმა, როგორც ჩანს ხელნაწერი ცხოვრებიდან მისი. უკანასკნელი გარემოება უჩვენებს, რომ მღვდელმონაზონი ცხოვრობდა დროს პირველი პატრიარქებისა და მიაღწია ამბოხამდე სამამულოსი, როგორც ამის შესახებ შესაძლოა დავასკვნათ მოკლე მითითებით თანამედროვეობისა შემთხვევითისა მის წიგნში. ამონაწერები გაკეთებულია აქ წიგნიდან, დაბეჭდილიდან გროდნში 1687 წელს მართლმადიდებლების მიერ ოცი წლის შემდეგ ჩამოგდებისა პატრიარქისა ნიკონისა დაცვით უძველესი ორთოგრაფიისა. რომ წიგნი დაბეჭდილია მართლმადიდებლების მიერ დასტურდება ამოკითხულის მიხედვით მასში ანდერძისა: მიიმართოს დალოცვისათვის უწმინდესი პატრიარქისადმი, რასაც განხეთქილების მოქმედნი არაფრით არ დაუშვებდნენ. მივიჩნევთ საჭიროდ ამ შემჩნევას: ორთოგრაფია წიგნისა, როგორც მიანიშნა გამოცდილებამ შესაძლოა მიაყენოს ეჭვი მიმართებაში მართლმადიდებლობისა წიგნისა, ზედაპირული შეხედულებით მისდამი, მით მეტად, რომ ასეთ შეხედულებაში ძალიან ადვილად დაიფარება მისი არსებითი მნიშვნელობა, რომლის მიხედვითაც მწერალმა უწოდა მას ყვავილნარი ⁴⁴⁰ . გავაკეთებთ უკანასკნელი წიგნიდან, შემსუბუქებით გაგებისა სლავური ენისა გადათარგმნით რუსულად, რამდენიმე ამონაწერს, როგორც. ზნეობრივი და ასკეტური ღირებულებით წიგნისა, როგორც განსაკუთრებით იმიტომ, რომ მწერალი – ჩვენი თანამემამულეა, ჩვენ მიერ დავიწყებული. მხოლოდ რომელიმე მეუდაბნოე კითხულობს და გადაიკითხავს ამ შთაგონებულ წიგნს, აღსავსეს ძვირფასი სულიერი რჩევებით. დაე გაისმას ჩვენთვისაც ხმა მღვდელმონაზვნისა საფლავიდან, სადაც დამარხა იგი ჩვენმა დავიწყებამ. ამ ხმისთვის, მაუწყებელს ღრმა ჭეშმარიტებებისა რიგიანია გაისმოდეს მკაცრი ვალაამის სავანიდან.

„ო, საყვარელო ჩემო მკითხველო, – ასე იწყებს თავის წიგნს მღვდელმონაზონი, – გსურს კი, განახებ შენ რაღაცას, უპატიოსნესს სუფთა ოქროსი, და ვერცხლისა, და ძვირადღირებული მძივისა, და ქვისა ძვირფასისა! შენ ვერაფრით შეძლებ იპოვო და იყიდო სასუფეველი ზეციერი, მომავალი სიხარული და სიმშვიდე, როგორც მხოლოდ ამით. ესაა – განმარტოვებული კითხვა და მოსმენა ყურადღებით და გულმოდგინებით წმინდა წიგნებისა საღვთო წერილისა. შეუძლებელია, შეუძლებელია გადარჩენა იმისათვის, ვინც ხშირად არ იკითხავს ღვთივშთაგონებულ წმინდა წერილს. როგორც ჩიტს გარეშე ფრთებისა არ შეუძლია აფრენა სიმაღლეზე, ისე გონებასაც გარეშე წიგნებისა, მხოლოდ საკუთარი ფიქრებით, ვერ შეუძია მიხვდეს, როგორ მიიღოს ხსნა. კითხვა განმარტოვებით და მოსმენა ყურადღებით და გულმოდგინებით წმინდა წიგნებისა საღვთო წერილისა – მშობელია და საწყისი ყველა სათნოებათა და ყოველგვარი კეთილი საქმისა: იმიტომ რომ ყველა სათნოებანი იშვება მათგან, მათგან იწყება. განმარტოვებული კითხვა და მოსმენა ყურადღებით და გულმოდგინებით წმინდა წიგნებისა საღვთო წერილისა, მიზნით საქმიანობისა და საკუთარი ხსნისა, შობს ყოველგვარ სათნოებას, წარმოადგენს წყაროს სიკეთეებისას, განაგდებს ჩვენგან ყოველგვარ ცოდვიან და ბოროტ ვნებას, ყოველგვარ ცოდვილ ავხორცობას, სურვილსა და ქმედებას საკუთარსა და ეშმაკეულს. წმინდა მამები მიიჩნევენ განმარტოვებულ კითხვას და მოსმენას ყურადღებით და გულმოდგინებით წმინდა წიგნებისა საღვთო წერილისა უძველესად და მეფედ ყველა სათნოებებზე“... საღვთო წერილში მღვდელმონაზონი მოიაზრებს არა მხოლოდ წმინდა წიგნებს ძველი და ახალი აღთქმისა, არამედ წერილებსაც წმინდა მამებისას; ამ შემთხვევაში იგი გამოხატავს ასევე როგორც ღირსი ნილოს სორელი . ასეთ საწყისს აქვს არაჩვეულებრივი, ძვირფასი მნიშვნელოვნება: მისით მიიჩნევს მღვდელმონაზონი აუცილებლობას განუშორებლად მოვეჭიდოთ არა მხოლოდ დოგმატურ, არამედ კიდეც ზნეობრივ გარდამოცემას ეკლესიისას; მისით იგი შედის კავშირში თანამოაზრეობისა ყველა ასკეტურ წმინდა მწერალთან აღმოსავლეთის ეკლესიისა. ყველა ისინი ერთხმად ამტკიცებენ, რომ, შეუცდომელი სვლისათვის გზით სამონაზვნო ღვაწლთა, აუცილებელია ხელმძღვანელობა წერილებით წმინდა მამებისა, რომ ეს – ერთადერთი საშუალებაა გადარჩენისა, დარჩენილი ჩვენთვის შემცირების შედეგად სულიერი მოძღვრებისა. თავად პირველი სიტყვებიდან მღვდელმონაზონი აყენებს მკითხველს გზაზე სწორზე, წმინდაზე, უსაფრთხოზე, დანიშნულზე და ნაკურთხზე ეკლესიის მიერ, აძლევს მოწაფეს თავისას ხასიათს განსაზღვრულს ძისა აღმოსავლეთის ეკლესიისა, შეჰყავს იგი სულიერ ერთობაში წმინდა მონაზვნებთან ყველა საუკუნისა ქრისტიანობისა, განაშორებს ყველაფერი უცხოსაგან, ყველაფერი ყალბისაგან. როგორი ჩინებულია ხასიათი ძისა აღმოსავლეთის ეკლესიისა! როგორ იგი უბრალოა, დიდებული და წმინდა! პროტესტანტი ცივად-ჭკვიანია; რომაელი – აღტაცებული, გატაცებულია, დაქრის; ძე აღმოსავლეთის ეკლესიისა გამსჭვალულია წმინდა ჭეშმარიტებით და მშვიდი მშვიდობით. პირველი ორი ხასიათი – მიწიერია; უკანასკნელი ჩამოვიდა ზეციდან, და წარდგომილია წინაშე ჩვენს მზერათა სახარებაში. ეს ხასიათი აღიზრდება მართლმადიდებელ ქრიტიანში სწავლებით წმინდა წერილისა და ნაწარმოებებისა წმინდა მამათა; ქრისტიანი, გამძღარი ამ კითხვით, ხდება მესაიდუმლე ჭეშმარიტებისა და ზიარი მოწოდებულისა მისისა წმინდისა სულისა.

გამჭრიახად შეხედა მღვდელმონაზონმა თანამედროვე მისდამი მონაზვნობას; ძვირფასია გაკეთებული მის მიერ შენიშვნა: „ხშირად ვოცდებოდი მე იმით, ამბობს იგი, როგორ წმინდა ძველი მამები მოკლე დროში აღწევდნენ ხსნას, მოდიოდნენ სრულყოფილებაში, მოიპოვებდნენ მადლს, ხოლო აწინდელ დროში ცოტაა ხსნილი! მაგრამ აი რითი ყველა წმინდა მამანი აღწევდნენ სრულყოფილებას და ხსნას, იპოვებდნენ მადლს, ეღირსებოდნენ ნიჭს სასწაულმოქმედებისას: ისინი მთელი სულით შეუდგნენ ყველა სიტყვას და მცნებას უფლისას, ყველაზე მეტად ცდილობდნენ დაეცვათ ისინი, ყოველთვის ისინი ჰქონდათ გონებაში თავიანთში... ჯერ-ერთი, საჭიროა დაცვა მცნებებისა ქრისტესი, იმიტომ რომ წმინდა სახარება – ბაგეებია ქრისტესი, ყოველდღიურად ჩვენდამი მოლაპარაკე, ხოლო შემდეგ დაცვა გარდამოცემისა წმინდა მამათა, აღსრულება საქმეებისა, ნამცნებისა მათ მიერ, ამ საქმიანობებით აშრომო სხეული საკუთარი... აღსრულების გარეშე მცნებებისა უფლის წმინდათა, წმინდათა და ნათელმოსილთა, გადმოცემები და კანონები ჩვენნი ამაონია... არ დამცველი მცნებებისა უფლისა, აზიანებენ და ღუპავენ შრომებს თავისსას დიდებს, გარეშე რჩებიან სრულყოფილებისა, გადარჩენისა და მადლისა. არ დამცველი მცნებებისა უფლისა და არ მომწყობი შიგნით თავისა ადგილისა მადლისათვის, ვერ შეძლებს მოვიდეს სრულყოფილებაში, და მიიღოს მადლი. უცხოა სულიერი სიბრძნისა, ვინც ვარჯიშობს ღვაწლებში ხორციელთაში, ხოლო უგულებელყოფს მცნებებს უფლისას! არაფერი ჩვენი არაა სათნო უფლისათვის გარეშე აღსრულებისა მცნებებისა უფლისა. ასე გულდასმით და გადაუდრეკლად იცავდნენ მათ წმინდა მამები: ასე ჩვენც უნდა დავიცვათ ისინი, რამდენადაც ძალები ჩვენნი ნებას გვრთავენ...“ ⁴⁴¹ . უსულისსასარგებლოესი დარიგებაა! ჩაეწერა უნდა იგი ყოველ მონაზონს, მზრუნველს მოსამზადებლად თავისა ნეტარი მარადისობისათვის, დაფებზე გულისა წარუშლელი დაწერილობით.

შესანიშნავი სული მღვდელმონაზვნისა ამბობდა ნამეტნავისაგან გულისა, და გამოიხატებოდა ხშირად გულწრფელი, დამატყვევებელი მჭევრმეტყველებით. ზოგიერთი ადგილებით მისით დამშვენდებოდა გვერდები საუკეთესო მწერალთა. როგორი მოხდენილია შემდეგი სტრიქონები: „როდესაც ჩვენ გამოვიმუშავებთ ცხოვრებას უკვდავს: მაშინ არაა საჭირო შიში თავდასხმებისა, სიმწირისა ხორციელ მოთხოვნილებებში, არც თავად სიკვდილისა. თქვა უფალმა: „ნუ ჰზრუნავთ და იტყჳთ, რაჲ ვჭამოთ, ანუ რაჲ ვსუათ, ანუ რაჲ შევიმოსოთ? რამეთუ ამას ყოველსა წარმართნი ეძიებენ“, მოუნათლავნი, არმცოდნენი ღვთისა: რამეთუ იცის მამამან თქუენმან რაჲ გიჴმს ამათ ყოველთაგანი. ხოლო თქუენ ეძიებდით პირველად სასუფეველსა ღმრთისასა და სიმართლესა მისსა, და ესე ყოველი შეგეძინოს თქუენ.“ ( მთ. 6:31-33 ). და როგორ მან მოგვცა დაპირება! მე, ამბობს იგი, – საკვები ვარ შენთვის და ტანსაცმელი მე გემსახურები შენ უძლურებაში შენსა, როგორც მამა და დედა, და მეგობარი გულითადი. მე მოგიტან ყველაფერს რაც საჭიროა შენთვის და ვიმუშავებ შენთვის მადლით ჩემით. მხოლოდ შენ ირწმუნე ჩემი მთელი სულით და უდავოდ, მემსახურე მე მყარად, და იმედოვნე, რომ შემიძლია აღვასრულო დანაპირები ჩემ მიერ“ ⁴⁴² .

აღსრულდა მღვდელმონაზონზე სიტყვები ღვთივშთაგონებული დავითისა, რომელმაც თქვა: „აღმოთქუან ბაგეთა ჩემთა გალობაჲ შენი, რაჟამს მასწავლნე მე სიმართლენი შენნი“ ( ფს. 118:171 ). როდესაც თავად საღვთო მადლი, ჩასახლებული გულში, დაიწყებს შეასწავლოს მას კანონი სულისა, მაშინ ადამიანი ხდება შთაგონებული ცოცხლდება მისი აზრები და გრძნობები ახალი სიცოცხლით სულისა, საუბარი მისი ატარებს ბეჭედს უაღმატებულესი პოეზიისაას. ასეთია მრავალი ადგილი ნაწერისა მღვდელმონაზვნისა, და სხვათა შორის დასაწყისი მეთერთმეტე თავისა, სადაც იგი საუბრობს სულზე თავისაზე: „საყვარელო სულო ჩემო, ამბობს იგი: არ გადადო წელი წლისაგან, თვე თვისაგან, დრო დროისაგან, დღე დღისაგან, არ გაატარო ისინი ამაო მოლოდინში! რათა არ მოგიწიოს შენ ამოიოხრო მთელი გულისაგან, მოძებნო შემძლებელი მონაწილეობა მიიღოს შენს წუხილში, და ვერ იპოვო იგი. ახ! რამდენად მაშინ დაიწყებ წვალებას, რამდენად ტირილს, ქვითინს და ჩივილს, დანანებას უსარგებლოდ! შენ შეგიძლია დღეს გააკეთო სიკეთე: არ გადადო იგი ხვალიდელი დღისათვის! შენ არ იცი რას შობს დღე ხვალინდელი. არ გეწევა კი შენ ამ დღეს რაიმე უბედურება! შენ არ იცი, რა მოაქვს დღეს, რა მოაქვს ღამეს. სულო ჩემო აწ არს დრო მოთმენისა მწუხარებათა! აწ არს დრო აღსრულებისა მცნებათა უფლისათა და სათნოებათა მამებისა! აწ არს დრო გლოვისა და ქვითინისა, ცრემლებისა, – მშობელთა სიტკბოსი და სიხარულისა! ო, სულო ჩემო! თუკი ჭეშმარიტად გსურს გადარჩე, შეიყვარე ტანჯვები, როგორც უწინ შენ გიყვარდა სიამოვნებები; იცხოვრე კვდებოდე ყოველდღიურად. მალე გადის ცხოვრება ჩვენი, და ქრება, როგორც ჩრდილი ღრუბლისა, წარმოშობილი მზის მიერ. დღეები ცხოვრებისა ჩვენისა იღვრება როგორც ბოლი ჰაერში“... ყვავილნარი – ერთ ერთი უაღმატებულესი ასკეტური წიგნია; ამ ღირსებით იგი უახლოვდება ცნობილ წიგნს ისააკ ასურისას. ორი მწერალი რუსული ეკლესიისა წერდა გონიერი საქმიანობის შესახებ ნილოს სორელი და მღვდელმონაზონი დოროთე. წიგნი პირველისა – საკმაოდ სასარგებლო ხელმძღვანელობაა დამწყებთათვის ღვაწლისა განმხოლოვებისა, ხოლო მეორე – წარმატებულთათვის და მიახლებულთათვის სრულყოფილებისათვის. სწავლება გონიერი ლოცვისადმი გადმოცემულია „ყვავილნარში“ არაჩვეულებრივი სიაშკარავით, სიმარტივით, საბოლოოობით. ყველგან ჩანს უხვი სულიერი წარმატება და ჯანმრთელი აზრი რუსი ადამიანისა, მთხოვნელისა ბრძნული, გადმომცემი უაღმატებულესი სულიერი სწავლებისა არაჩვეულებრივი ბუნებრიობით უკიდურესად მკაფიოდ და – მოხდენილად! განსაკუთრებით ასეთია მისი სწავლება: სისუფთავეზე გულისა, გონებისა, და სულისა, უვნებობაზე, დაბნელებაზე გონებისა, სიფხიზლეზე გონებისა, წმინდა სუფთა ლოცვაზე. შეძლებისდაგვარად და სიწმინდის მიხედვით ამ საგნებისა, რომლებისთვისაც არის თავისი დრო და ადგილი, ჩვენ არ გავბედავთ გავაკეთოთ ამონაწერი; მსურველებს გაეცნოს მათ ვაგზავნით თავად წიგნისაკენ. ლაპარაკობს უკვე ბევრს სათაური სწავლებისა. სწორედ ასეთი სულიერი ვარჯიშის შედეგად წარმატებულნი მონაზონნი გადადიან ზოგადსაცხოვრებლიდან ცხოვრებაში სკიტისა და განდეგილობაში.

სკიტი ვალაამის მონასტრისა იმყოფება მთავარი სავანიდან სამ ვერსში. გზა მასზე – წყლითაცაა და ნაპირითაც. საჭიროა დაეშვა მონასტრიდან გრანიტის კიბეზე ნავთსაყუდელში აქ ჯდებით კატარღაში და იმავე ყურეთი რომლითაც მოხვედით მონასტერში ცურავთ უფრო იქით, სიღრმეში კუნძულისა, სკიტში. ყურე ხან ვიწროვდება ხან ფართოვდება; თქვენ გამუდმებით ხედავთ ორივე მხრიდან ლანდშაფტებს, ცვალებადებს ფორმებში, შემნარჩუნებლებს ტონისა პირქუშისა. საბოლოოდ შედიხართ დიდ ოვალში, შემოსაზღვრულში დამრეცი ნაპირებით, რომლებზეც იზრდება ბევრი არყის ხე, ნაკენკი, ნეკერჩხალი; კლდეები თითქმის მიიმალნენ ჩვენგან; სადღაც მოშორებით ნაძვისაგან და ფიჭვისა, გამოიხედება ქვა. წყლები ოვალისა არაა შავბნელი: მათში სასიამოვნოდ ირეკლება სილურჯე ცისა. გამწვანებული მდელოები, აჭრელებულნი და კეთილსურნელოვანნი აურაცხელი ველური ყვავილით, ანუგეშებს მზერას. აქ არაა ქარი, ის მკაცრი მკვეთრი ქარი, რომელიც იშვიათად მიწყდება ხოლმე ამაღლებულ გაშლილ ფართობზე, დადაც დგას მთავარი მონასტერი. აქ ყველაფერი ისე სტუმართმოყვარეა, გულითადი! თქვენთვის ადვილია; თქვენ გრძნობთ, რომ იხვენებთ. და ხდება თქვენთვის გასაგები, რომ ველურმა ბუნებამ მისი სურათებით, მომტანით თავზარისა, რომლებსაც თქვენ გამუდმებით აქამდე უყურებდით, მოიყვანა თქვენი ხორციელი და სულიერი გრძნობები დაძაბულობაში. თქვენ ადიხართ დამრეც მდელოზე დაკლაკნილი ბილიკით, შედიხართ ტევრში ტყისა: წინაშე თქვენსა, მოულოდნელად, განმარტოებული სკიტია. შუაში სკიტისა – ქვის ორსართულიანი ეკლესია ბიზანტიის გემოვნებით; გარშემო ეკლესიისა განცალკევებული კელიებია ძმებისა, ასევე ქვისა და ქვის ზღუდე. სკიტი ყველა მხრიდან ტყეშია; მასზე – არაჩვეულებრივი სიჩუმეა. სრულად სხვა გრძნობა გადაგეცემათ თქვენ, როდესაც შეხვალთ სკიტში, ვიდრე შესვლისას მონასტერში. იქ ყველაფერი სუნთქავს სიცოცხლით, სიცოცხლით მკაცრით; აქ კი – როგორიღაც მიუწვდომელი სიმშვიდეა, როგორც თითქოს სიმშვიდე გარდაცვლილისა ნეტარი აღსასრულით. სკიტში აღესრულება ღვთისმსახურება ორჯერ კვირაში, კვირას და შაბათს; სხვა დღეებში ძმები განმხოლოებულნი არიან კელიებში, დაკავებულნი არიან ლოცვით, კითხვით, ღვთის მოაზროვნეობით და ხელსაქმით: ხოლო ტაძარში ერთი მონაზონი ასრულებს კითხვას ფსალმუნისას და მოხსენიებას გარდაცვლილთა ძმათა და კეთილისმყოფელთა ვალაამის მონასტრისა. ეს კითხვა და მოსახსენიებელი აღესრულება განუწყვეტლივ დღე და ღამე, რის გამოც ძმები, მცხოვრებნი სკიტში, მონაცვლეობენ. საკვები შემოითავაზება საერთო ტრაპეზზე; იგი გაცილებით ღარიბულია სამონასტროზე, თითქმის გამონაკლისად მცენარეული. აღდგომას და სხვა დიდ დღესასწაულებზე, სკიტის ძმები მოდიან მონასტერში, მონაწილეობას იღებენ სამონასტრო ძმებთან ერთად ღვთისმსახურებაში სადღესასწაულოში, და ჭამენ მათთან ერთად საერთო ტრაპეზზე სადღესასწაულო საჭმელს, არაგადამეტებულს არასოდეს თვით თავად მონასტერში ოთხ პორციას. უხა, კიდევ სხვა კერძი თევზისა, ნაჭერი ღვეზელისა, – აი ნიშანი დიდი დღესასწაულისა ტრაპეზზე ვალაამის საძმოსი. ტაფამწვარები გამონაკლისია რიცხვიდან საკვებთა; ისინი მიიჩნევენ მათ ნუგბარად, თავიანთთვის დაუშვებლად. სკიტში ცხოვრობს თორმეტამდე ძმა, ანდა რამდენადმე მეტი. გზა სკიტიდან მონასტრისაკენ მშრალი გზით ასევე ლანდშაფტი: მიდის ნაპირზე ყურესი კორომზე, გორაკებზე და მთებზე, და ხშირად იწყებს კაკუნს თვლები ეკიპაჟისა ტიტველ გრანიტზე.

სხვადასხვა ადგილას კუნძულისა ყრუ განმარტოებაში, ტყის შემოვლით ბორცვზე, ანდა პატარა მდელოზე შუაში ტყისა, დგას მარტოსული ქოხები მეუდაბნოეთა, მოჭრილნი მორებისაგან. რიცხვი მეუდაბნოეთა საკმაოდ არაა დიდი. ცხოვრება განდეგილური შესაძლოა იყოს ნება დართული მხოლოდ ძალიან გამოცდილი მონაზვნობაში მოწიფულისათვის ასაკით და სულიერი გონებით. მეუდაბნოენი, მსგავსად სკიტის საძმოსი, მოდიან მონასტერში დიდ დღესასწაულზე.

მომსვლელნი მონასტრისანი თავსდებიან სასტუმროში. არის განსაკუთრებული თავშესაფარი გლახაკთათვისაც, რომლებითაც მდიდარია ეს ნაწილი ფინეთისა. გლახაკებისთვის დაიშვება იყვნენ ვალაამში განმავლობაში ორი დღე-ღამე და ისარგებლონ ტრაპეზით, განგებ გამზადებული მათ თავშესაფარში, ხოლო გზისთვის იძლევიან თითოეულისათვის ორ ნაჭერს ჭვავის პურისას. და სწორედ ამ მოწყალებისათვის ისწრაფის ორმოცი, ორმოცდაათი ვერსის მანძილზე ფინელი მონასტერში ვალაამისაში! ზაფხულში, როგორც კი გაიწმინდება გზა ტბაზე, ბევრ ათობით ადამიანს ყოველდღიურად მოაქვთ ღარიბები ქარიშხლიან მორევში მონასტერისაკენ. მიდიან ერთნი; ადგილას მათისა მოვიდნენ უკვე მეორენი. ზამთრობით, როგორც კი დადგება ყინული, მთელი გუნდნი მათი ეშვება ფეხით ძნელ მოგზაურობაში, არ უყურებენ არც მძვინვარებას ყინვისას, არც სიშორეს გზისას. მიდიან ნახევრადშიშველნი ყინულზე! მიდიან მოხუცებულნიც დაშავებულნიც, და ბავშვებიც, და ქალებიც ძუძუს ჩვილებით. ხშირად პოულობენ ყინულის სტეპში გაყინულ გვამებს ამ საცოდავებისას, მაფიქრალებს გაქცეოდნენ შიმშილს, მოკლულებს ყინვის მიერ.

არ შეიძლება საბოლოოდ, არ გავიღოთ ხარკი სიტყვისა საავადმყოფოზე ვალაამისაზე, რომელიც ემსახურება ჩუმ თავშესაფარს არა მხოლოდ დაძველებული და სნეული ვალაამის მონაზონთათვის არამედ კიდეც მონაზონთათვის მთელი პეტერბურგის ეპარქიისა. საავადმყოფოსთან არის განცალკევებული ეკლესია , განცალკევებული სატრაპეზო, განსაკუთრებული მოსამსახურეები და პატარა აფთიაქი, მომარაგებული ყველაზე საჭირო მედიკამენტებით.

ვალაამის კუნძული კუთვნილით მისით მცირე კუნძულებით – არაა რამე სხვა, თუ არა მთელი, აღმომართული ლადოჟის ტბიდან ქვა, ამაღლებებით რომლისაც წარმოიშვება კლდეები, მთები და ფრიალოები, ხოლო ჩაღრმავებებით ყურეები, სრუტეები, ტბები. თქვენ დარწმუნდებით ამაში გაზომვებით სიღრმისა ტბისა. ყურეებში, სრუტეებში, მთელ სივრცეში შორის მთავარი კუნძულისა და მცირე კუნძულებისა, სიღრმე ეს – ხუთი, ათი, ყველაზე ღრმა ადგილებში – ოცი საჟენია; მაგრამ როგორც კი თქვენ გამოხვედით სისუფთავეში ტბისა, სიღრმე ას ნაბიჯში ნაპირიდან განიგრძობა უკვე სამოცდაათ, ას საჟენზე, დადის თითქმის ორასამდე. ნიადაგი – ყველგან მთლიანი ქვაა, დაფარული ფენით მცენარეული მიწისა მეოთხედ არშინზე, ადგილ ადგილ კიდეც მეტზე. იშვიათად ცოტა რაოდენობით, არა შორ სიღრმეში, არის ქვიშა და თიხა. შრე მიწისა, დამფარავი „ლუდისა“, ასე ვალაამის მონაზვნები უწოდებენ თავის ქვას – განსაკუთრებით ნაყოფიერია: ახლოს მონასტრისა გაშენებულია ორი ხეხილის ბაღი, ერთი ქვეშ კლდისა, რომელზეც დგას მონასტერი, მეორე მარვენა მხარეს გრანიტის კიბისა, მიმყვანისა ნავთსაყუდელიდან სავანეში. ამ ბაღებში ვაშლები ახალია წვნიანნი, მოწმობენ სიკარგეზე გრუნტისა, ხოლო ვაშლებს მომწიფებულთ ალბათ ერთხელ ათ წელში, მოაქვთღ ჩივილი კლიმატზე, სისუსტეზე აქაური მზის სხივებისა. ამ ჩივილში მონაწილეობენ მათთან ერთად მსხვილი საზამთროებიც და ნესვები, გაზრდილნი ბოსტნებში ვალაამისაში; ისინი ძალიან წვნიანია, მაგრამ წვენი მათი მკვდარია: მზე არ ათბობს მათში სიტკბოს. ბოსტნის პროდუქტები საკმაოდ კარგებია; ისინი იშვებიან მნიშვნელოვანი რაოდენობით, საკმარისით მთელი მრავალრიცხოვანი საძმოსი, ბევრი მუშისათვის, მცხოვრებთა მონასტერში ბევრი სტუმრისთვის მონასტრისა. თესავენ რამოდენიმე რაოდენობით ჭვავს და შვრიას; მაგრამ მთავარი მარაგი პურისა შეიძინება ს.-პეტერბურგში და მოიტანება მონასტერში მისი გალიოტებით. თივა ითიბება საკმაოდ. საქმით კუნძული ბლომადაა დახუნძლული; უპირატესად აქ იზრდება ფიჭვი შემდეგ ნაძვი; შედარებით ნაკლები რაოდენობით არყის ხე, ნეკერჩხალი ცაცხვი. მადლობა მათ! ისინი ამსუბუქებენ ნაზი ფერით თავიანთი ფოთლებისა პირქუშობას კლდეებისას და ბნელ, სამუდამო სიმწვანეს ნაძვისას და ფიჭვისას. ხეობებში, სადაც ფენა მიწისა უფრო სქელია, ტყე უფრო მსხვილია; მაგრამ მთებზე; სადაც ფენა ეს თხელია, ტყე ნაკლებია; მას არ შეუძლია მიაღწიოს საჭირო სიმაღლეს; ფესვები მისი ამაოდ ეძებენ ჩაღრმავებას მიწაში; მათ ხვდებათ „ლუდა“, ისინი ეფინებიან, იხლართებიან მასზე შესაგროვებლად აუცილებელი თავიანთთვის საკვებისა, და ვერ ჰპოვებენ მას. თუმცა მთებზე თითქმის გამონაკლისად იზრდება ერთი, ყველაზე ნაკლებად ახირებული და მომთხოვნი ნიადაგისა, ფიჭვი. რა ვთქვათ კიდევ? ვუყურებ წყლებს, უშველებელ მასებს ლადოგის ქვეშ, უძველეს ნევას, უძველესი დროიდან დიდებულს ქარიშხლებით თავისით ბრძოლებით ვარიაგისა სლავთან; და ისინი, ეს ღრმა ვრცელი წყლები, თანახმა არიან განმარტოვებულ, აღსავსე შთაგონებით მკაცრ კუნძულთან, რათა კუნძულზე, ზღუდეში წყლებისა, გადარჩეს, დაიცვას სამონაზვნო საზოგადოება. ისინი შემოსაზღვრავენ მას სივრცითაც თავისით, და ქარებითაც, და ყინულებითაც. ისინი უშველებელ წიაღში თავიანთში ინახავენ და კვებავენ აურაცხელ ჯოგს სხვადასხვანაირ თევზთა, მიცემით მათი ლაქუცა მახეებისადმი, ამზადებენ ტრაპეზისთვის მეუდაბნოეთა კერძს, რომელშიც მთელს ფასს შეადგენს არა სანელებლები, არა ხელოვნება, არამედ სიუხვე და სიახლე მარაგისა!

როდესაც მსუბუქ სამონასტრო კატერს, ზურგის, სასიამოვნო ქარისას, მივყავდი მე ვალაამიდან, მე ვიყავი ავად. შეგრძნებისას ავადმყოფობისა მოვიდა ბევრი სხვა შეგრძნება. მზერა ჩემი ანგარიშმიუცემელი ნაღველითაა, რომელშიც იყო როგორიღაც სიამოვნება, მივხედე ვალაამს, მივაცქერდი მას. ეჭვი მქონდა, არ იყო განა ეს მზერა გამომშვიდობებისა სამუდამოდ! მდუმარედ ვუყურებდი მე ვალაამს კატერიდან, სანამ კატერი მიდიოდა ყურეში. მე ვწევდი თავს ხან იმ კლდისათვის, ხან მეორე კლდისათვის: სხვაგვარად შეუძლებელია ყურება მათ მიმართ, ისე არიან ისინი მაღლები. ძლევამოსილი ბუნებამ, ყოველთვის მომყენებელმა ჩემდამი თავზარისა, ყოველთვის მაყურებელმა ჩემდამი მხოლოდ მკაცრად და უწყალოდ, მომეჩვენა – გულითადად გამიღიმა. ანდა სიცილი ეს მიანიჭა მას მზემ, გამშვებმა მაშინ მაცოცხლებელი სხივებისა გასწვრივ ყურესი, წყლებისა, ქვებისა, ტყისა ხშირისა. ქობი გრანიტის ფრიალოსი, რომელზეც დგას მონასტერი, შემოსაზღვრული გისოსით, იყო დაფარული საძმოთი. აქ იყვნენ კაცებიც უფროსები, გამაგრებულნი ბრძოლებში თავის თავთან, და ჭაბუკნიც, ახლახან შებიჯებულნი მონასტერში, რომელთაც ელოდებათ კიდევ ბრძოლა, და ბერებიც ძველნი, დაფარულნი ჭაღარებით, რომელთა გულიცა და აზრიც უკვე მშვიდია, რომელთათვისაც დაწნულია გვირგვინი და ამოთხრილია სამარე. მათთვის ცოტა იყო ის, რომ მათ გულთბილად მიმიღეს, მანუგეშეს მოგზაური: მათ ესაჭიროებოდათ კიდევ გაცილება, შერეული მწუხარებასთან სიყვარულისა, განზავებული ცრემლთან დანანებისა გაყრის შესახებ. გაისმოდა დიდებული რეკვა ზარისა მონასტრისა, და გამოძახილს აძლევდა მას სხვადასხვა მხრიდან ხეობა ქვის მთათა მრავალხმიანი ექოთი. გამოვიდა კატერი ყურედან, როგორც მაღალკედლიანი ციხედან, დარჩა ფრიალოები თავის ადგილას, გამოეცხადა მზერას ფართო ტბა, შორიდან ოდნავ დასანახი იყო ნაპირი სერდობოლისა; მეორე მიმართულებით ნაპირი არაა, – სილურჯე წყლისა შეერთვის სილურჯეს ზეცისას. აღმართულია იალქნები; სწრაფად გაქანდა კატერი დამრეც ტალღებზე. მალე ჩვენ მივაღწიეთ საწინააღმდეგო ნაპირს; იქიდან მე გავხედე ვალაამს: იგი წარმომიდგა მე, თავის ფართო, ლურჯ, დაუსრულებელ წყლებზე, როგორც თითქოს პლანეტა ლაჟვარდოვან ცაზე.

და ზუსტად, ასე იგი შორსაა ყველაფრისგან! იგი თითქოს არაა დედამიწაზე! მცხოვრებნი მისი ფიქრებით და სურვილებით მაღლა ამაღლდნენ მიწიდან! ვალაამი – განცალკევებული სამყაროა! ბევრმა მისმა მონაზონმა დაივიწყა, რომ არსებობს რომელიღაც სხვა ქვეყანა! თქვენ შეხვდებით იქ ბერებს, რომლებიც თავისი ვალაამიდან არ ყოფილან არსად ორმოცდაათი წელი, და დაივიწყეს ყველაფერი, გარდა ვალაამისა და ზეცისა.

მხედრობა სულიერი! ნეტარნი მცხოვრებნი კუნძულისა წმინდისა! დაე გადმოვიდეს თქვენზე კურთხევა ზეცისა იმისთვის, რომ თქვენ შეიყვარეთ ზეცა! დაე განისვენოს თქვენზე კურთხევამ მოგზაურისამ იმიტომ, რომ თქვენ შეიყვარეთ სტუმართმოყვარეობა! დაე გაიგონოს ლოცვანი თქვენი ღვთისაგან, დაე მიღებული იყოს მის მიერ საქებარი გალობანი თქვენნი: იმიტომ რომ ლოცვანი და გალობანი თქვენნი აღსავსეა მოწიწებით წმინდით! დაე იყოს კურთხეული ბეღელნი თქვენნი და ქონება თქვენი: იმიტომ რომ ღარიბი ყოველთვის პოულობს თქვენთან ნაჭერსაც პურისას, და ნაჭერსაც ტანსაცმლისას დასაფარად სიშიშვლისა თავისა! ძმებო! კეთილი ნაწილი თქვენ გამოირჩიეთ! არ მიიხედოთ უკან, არ მიიზიდოთ კვლავ ამა სოფლისადმი როგორიღაც ამაოებით, დროებითი სიამოვნებით ამა სოფლისა! მასში ყველაფერი – ისე მერყევია, ისეთი დროებითია, ისეთი წუთიერია, ისეთი ხრწნადია! თქვენ გაჩუქათ განგებულებამ ღვთისამ განცალკევებული, დაცილებული ყველა საცდურისა სოფელი, დიდებული, შთამაგონებელი ვალაამი. მოეჭიდეთ ამ თავშესაფარს, აღუშფოთებელს ტალღების მიერ ცხოვრებისეული ზღვისა; მამაცურად მოითმინეთ მასში უხილავი ქარიშხლები; არ დართოთ ნება კეთილ გულმოდგინებას გაცივდეს სულებში თქვენში; განაახლეთ, შეინარჩუნეთ იგი კითხვით წმინდათა მამათა წინებისა; გაიქეცით ამ წიგნებში გონებით და გულით, განმარტოვდით მათში ფიქრებით და შეგრძნებებით, – და ვალაამი, რომელზეც თქვენ ხედავთ გრანიტის საფეხურებს და მაღალ მთებს, გახდება თქვენთვის საფეხური ზეცისაკენ, იმ სულიერ სიმაღლედ, რომლიდანაც ხელსაყრელია გადასვლა სავანეებში სამოთხისა.

მოგზაური მწერალი ამ სტრიქონებისა, მათში გადმომღვრელი თავისი გრძნობებისა თქვენზე და თქვენს საცხოვრებელზე, მოგზაური, არა ერთხელ მომნახულებელი მონასტრისა თქვენისა გულისმიერი ზრუნვით მასზე, კეთილდღეობისათვის მისი და თქვენი, გამოითხოვს თავისთვის სიცოცხლეს ლოცვით მოხსენიებაში თქვენსა სამარემდე – და ზღვარს მიღმაც სამარისა.

Next